2004లో యూపీఏ కూటమిలో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి చేరడం — ఉద్యమం మొదలైనప్పటి నుంచి తెలంగాణకు దక్కిన అత్యంత ముఖ్యమైన రాజకీయ ముందడుగు. ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్ కేవలం ఆందోళన డిమాండో కాగితాలపై వాదనో కాకుండా ఉండటం అదే మొదటిసారి. అది జాతీయ ప్రభుత్వ పాలనా కార్యక్రమంలో రాసిన హామీ; రాజకీయ వర్ణపటం అంతటా పార్టీల మద్దతు ఉన్నది; పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశంలో భారత రాష్ట్రపతి చదివి వినిపించినది.
ఆ తర్వాత జరిగిన ద్రోహం ఆకస్మిక తిరస్కారం కాదు. అది నెమ్మదిగా, ఉద్దేశపూర్వకంగా తప్పించుకోవడం — విషయాన్ని పరిశీలిస్తామని మాట ఇవ్వడం, ఆ తర్వాత సరైన సమయం ఇది కాదనడానికి కారణాలు వెతకడం, ఆ తర్వాత ఆ హామీ ప్రాధాన్యం నుంచి మసకబారడం, చివరకు ప్రభుత్వ క్రియాశీల ఎజెండా నుంచి అది పూర్తిగా మాయమవడం చూస్తూ ఉండటం. ఒక్క నిర్ణాయక తిరస్కారం కాదు — వెయ్యి వాయిదాల ద్రోహం అది.
మద్దతు విస్తృతి
2004 నుంచి 2009 మధ్య తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన డిమాండ్ గురించి అత్యంత ముఖ్యమైన, అతి తక్కువగా గుర్తించిన వాస్తవాల్లో ఒకటి — అది కూడగట్టిన అసాధారణ రాజకీయ మద్దతు విస్తృతి. తెలంగాణపై యూపీఏ ఉప సంఘానికి నేతృత్వం వహిస్తున్న ప్రణబ్ ముఖర్జీ, పార్లమెంట్‌లోని అన్ని రాజకీయ పార్టీలకూ వాటి అభిప్రాయాలు కోరుతూ లేఖ రాసినప్పుడు — వచ్చిన జవాబులు రాజకీయ వర్ణపటంలోని ప్రతి భాగం నుంచీ అత్యధిక మద్దతును ధ్రువీకరించాయి.
తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు అనుకూలంగా కుదిరిన ఏకాభిప్రాయం చాలా విస్తృతమైనది మాత్రమే కాదు, అత్యధికమైనది కూడా అన్నది స్పష్టం. దీన్ని ఏకాభిప్రాయంగా యూపీఏ పరిగణించకపోతే, మరి ఏకాభిప్రాయం అంటే ఏమిటి? ఇంకా దేని కోసం వెతుకుతోంది?
శ్రీకృష్ణ కమిటీకి తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి నివేదిక, 2010 — తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధనకు రాజకీయ మద్దతు విస్తృతిపైతప్పించుకోవడం
ఇంత అత్యధిక ఏకాభిప్రాయం ఉన్నా యూపీఏ ప్రభుత్వం కదల్లేదు. ప్రణబ్ ముఖర్జీ నేతృత్వంలోని ఉప సంఘం రాజకీయ పార్టీల జవాబులు సేకరించి, ఆ తర్వాత విషయాన్ని అలాగే వదిలేసింది. ఈ ప్రక్రియను మొదలుపెట్టినది తామే కాబట్టి అధికారిక లేఖ అవసరం లేదన్న కాంగ్రెస్ పార్టీ వైఖరిని — ఆ పార్టీ సొంత నిబద్ధతపై స్పష్టత రాకుండా ఉంచడానికే వాడుకున్నారు. “సంప్రదింపులు, ఏకాభిప్రాయం తర్వాత తగిన సమయంలో” అనే మాట అంతులేని సాగే గుణం ఉన్నదని తేలింది — ఆ క్షణపు రాజకీయ సౌలభ్యాన్ని బట్టి అది ఏ సమయమైనా కావచ్చు, ఏ సమయమూ కాకపోవచ్చు.
యూపీఏ తన హామీని ఎలా తప్పించుకుంది, 2004 నుంచి 2009
- 2004: ఉమ్మడి కనీస కార్యక్రమంలో హామీ. సంప్రదింపులు సాగించడానికి ప్రణబ్ ముఖర్జీ ఉప సంఘం ఏర్పాటు.
- 2004 నుంచి 2006: ఉప సంఘం పార్టీలకు లేఖలు రాసి, అత్యధిక మద్దతు ఉన్నట్టు చూపే జవాబులు సేకరించి, ఆ తర్వాత ఎలాంటి తదుపరి చర్యా లేకుండా విషయాన్ని నిలిపివేసింది.
- 2006: హామీ నెరవేర్చాలని తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి ఒత్తిడి చేసినప్పుడు, కదలడానికి కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వానికి “తగిన సమయం” దొరకలేదు. నిరసనగా టీఆర్‌ఎస్ యూపీఏ కూటమి నుంచి వైదొలిగి, తన మంత్రి పదవులను వదులుకుంది.
- 2006 నుంచి 2009: తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధనను ఆచరణలో పక్కన పెట్టేశారు. యూపీఏ నుంచి కొత్త చొరవ లేదు. 2004లో ఇచ్చిన హామీపై కొత్త కదలిక లేదు.
- 2009 సార్వత్రిక ఎన్నికలు: రాష్ట్రాన్ని ఇవ్వగల సమర్థత ఉన్న పార్టీగా కాంగ్రెస్ తెలంగాణలో ప్రచారం చేసింది; నిర్దిష్ట కాలపరిమితిపై కొత్త హామీ ఏమీ ఇవ్వకుండానే ఆ వాగ్దాన బలంతో ఓట్లు రాబట్టుకుంది.
- 2009 ఎన్నికల తర్వాత: బలమైన మెజారిటీ రావడంతో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వానికి ప్రాంతీయ పార్టీలపై ఆధారపడాల్సిన అవసరం తగ్గింది; తెలంగాణ హామీ ప్రాధాన్య జాబితాలో మరింత కిందికి జారిపోయింది.
- నవంబర్ 2009: 29 నవంబర్ నుంచి కె. చంద్రశేఖర్ రావు చేపట్టిన నిరాహార దీక్ష చివరకు ఈ విషయాన్ని — ప్రభుత్వం ఇక వాయిదా వేయలేని సంక్షోభ స్థాయికి తీసుకెళ్లింది.
టీఆర్‌ఎస్ యూపీఏ నుంచి వైదొలగడం: 2006
ఊహించదగిన ఏ కాలపరిమితిలోనూ తన హామీని నెరవేర్చే ఉద్దేశం యూపీఏ ప్రభుత్వానికి లేదని 2006 నాటికి స్పష్టమయ్యాక, తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితిని కూటమి నుంచి వెనక్కి తీసుకోవాలని కె. చంద్రశేఖర్ రావు నిర్ణయించారు. అంటే మంత్రి పదవులను, కూటమి సభ్యత్వం ఇచ్చే ప్రభుత్వ అందుబాటును వదులుకోవడం. తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధనపై టీఆర్‌ఎస్ నిబద్ధత రాజీపడేది కాదని చాటడానికి చేసిన గణనీయమైన రాజకీయ త్యాగం అది.
ఈ వైదొలగడం ఆ ద్రోహాన్ని బహిరంగంగా ఎత్తిచూపడానికీ ఉపయోగపడింది. రాష్ట్ర సాధనపై ఇచ్చిన నిర్దిష్ట హామీ బలంతోనే ఒక కూటమిలో చేరిన పార్టీ, ఆ హామీ నెరవేరలేదని ఇప్పుడు బయటికి వెళ్తుండటం — కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం కనిపించనివ్వకూడదనుకున్నదాన్ని కళ్లకు కట్టింది: అది ఒక మాట ఇచ్చింది, ఆ మాట నిలబెట్టుకోవడం లేదు.
2009 ఎన్నికలు: ఓట్లు దక్కాయి, రాష్ట్రం రాలేదు
2009 సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ తెలంగాణలో రాష్ట్ర సాధన అంశంపైనే భారీగా ప్రచారం చేసింది; తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి డిమాండ్ చేస్తున్నదాన్ని ఇవ్వగల ఏకైక జాతీయ పార్టీగా తనను తాను చూపుకుంది. ఎన్నికల పరంగా ఆ వ్యూహం పనిచేసింది. రాష్ట్ర సాధన హామీ బలంతో తెలంగాణ నియోజకవర్గాలను కాంగ్రెస్ ఊడ్చేసింది. కానీ 1956 నుంచి వచ్చిన అన్ని హామీల్లాగే ఈ హామీ కూడా కట్టుబడే నిబద్ధత గానీ నిర్దిష్ట కాలపరిమితి గానీ లేకుండానే వచ్చింది.
ఫలితంగా 2009 మధ్య నాటికి — తెలంగాణ ప్రజలు రాష్ట్రం ఇస్తామన్న పార్టీలకే అత్యధికంగా ఓటేశారు, ఆ ఓట్లతో పార్లమెంట్‌లో బలమైన మెజారిటీ ఏర్పడింది, అయినా ఎలాంటి చర్యా జరగలేదు. పార్లమెంట్‌లో ఈ డిమాండ్‌కు ఇంత విస్తృత మద్దతు ఎన్నడూ లేదు. దానిపై కదలడానికి ప్రభుత్వం ఇంత అయిష్టంగా ఎన్నడూ లేదు. ప్రజా తీర్పుకూ రాజకీయ నిష్క్రియకూ మధ్య వైరుధ్యం ఇంత కఠోరంగా ఎన్నడూ లేదు.
ఆ వైరుధ్యమే, దాన్ని సృష్టించిన ఐదేళ్ల యూపీఏ తప్పించుకునే వైఖరే — 29 నవంబర్ 2009న కె. చంద్రశేఖర్ రావును ఆమరణ దీక్షకు పురిగొల్పాయి. మిగతా ప్రతి దారినీ ప్రయత్నించారు. ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియ అత్యధిక మద్దతును తెచ్చిపెట్టింది. కూటమి వ్యూహం అధికారిక హామీని రాబట్టింది. కూటమి నుంచి వైదొలగడం ఉద్దేశ గాంభీర్యాన్ని చాటింది. ఏదీ పనిచేయలేదు. మిగతా అన్ని మార్గాలూ అయిపోయిన ఒక ప్రజాస్వామ్య పోరాటపు చివరి ఆయుధమే ఆ నిరాహార దీక్ష.
