డిసెంబర్ 2010లో శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక నుంచి ఫిబ్రవరి 2014లో పార్లమెంట్ ఓటు వరకు దారి — మరో నాలుగేళ్ల రాజకీయ చర్చలు, కాంగ్రెస్ పార్టీ అంతర్గత వాదోపవాదాలు, ఆంధ్ర వ్యతిరేకత, తెలంగాణ అసహనం. ప్రత్యేక రాష్ట్రానికి కమిటీ స్పష్టమైన సిఫారసేమీ ఇవ్వలేదు; ఆరు సాధ్యమైన పరిష్కారాల్లో ఒకటిగా విభజనను చూపుతూ పలు ప్రత్యామ్నాయాలు ఇచ్చింది. కానీ దశాబ్దాల పోరాటంతో నిర్మించి, 2009 ఘటనలతో స్థిరపడిన రాజకీయ ఊపు — ఈ దశకు వచ్చేసరికి వెనక్కి తిప్పలేనిది.
విభజనతో ముందుకెళ్లాలన్న కాంగ్రెస్ పార్టీ నిర్ణయం వెనుక ఒక లెక్క ఉంది: పదేపదే హామీలిచ్చి పదేపదే నిరాశపరిచిన తెలంగాణ ఓటర్లకు, 2014 సార్వత్రిక ఎన్నికల ముందు హామీ ఇచ్చినదాన్ని ఇవ్వాలన్నదే. ఆ లెక్క వెనుక నిజమైన నిబద్ధత ఉందా, ఎన్నికల వ్యూహం ఉందా అన్నది చర్చనీయాంశం. చర్చకు తావు లేనిది ఫలితం: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు, గందరగోళంగా, వివాదాస్పదంగా సాగిన సమావేశాల్లో చర్చించారు, చివరకు పార్లమెంట్ ఉభయ సభలూ ఆమోదించాయి.
శ్రీకృష్ణ కమిటీ: 2010
ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిస్థితిపై సంప్రదింపుల కమిటీని — జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ నేతృత్వంలో — డిసెంబర్ 2009 ఘటనల తర్వాత 3 ఫిబ్రవరి 2010న ఏర్పాటు చేశారు. ఈ ప్రశ్నలో భాగస్వామ్యమున్న అన్ని రాజకీయ పార్టీలు, పౌర సమాజ సంస్థలు, విద్యాసంస్థలు, వ్యక్తుల నుంచి అది నివేదికలు స్వీకరించింది. కేసీఆర్ సంతకంతో నాలుగు సంపుటాలుగా సాగిన తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి నివేదిక — కమిటీ ముందుంచిన అత్యంత సమగ్ర పత్రాల్లో ఒకటి.
కమిటీ డిసెంబర్ 2010లో తన నివేదికను సమర్పించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిస్థితి పరిష్కారానికి ఆరు సాధ్యమైన ప్రత్యామ్నాయాలను అది ముందుంచింది — యథాతథ స్థితిని కొనసాగించడం నుంచి తెలంగాణ, సీమాంధ్ర రాష్ట్రాలుగా పూర్తి విభజన వరకు. విభజనకు స్పష్టమైన ఒకే ఒక సిఫారసు అది చేయలేదు. కానీ ఆ తర్వాత సాగిన రాజకీయ ప్రక్రియ, ప్రభుత్వం కదులుతున్న దిశగా విభజననే ఆచరణలో పరిగణించింది; చివరకు పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లును రూపొందించిన విశ్లేషణాత్మక పునాదిని కమిటీ పనే అందించింది.
బిల్లు వరకు సుదీర్ఘ ప్రయాణం
శ్రీకృష్ణ కమిటీ నుంచి పార్లమెంట్ ఓటు వరకు, 2010 నుంచి 2014
- డిసెంబర్ 2010: విభజనతో సహా ఆరు ప్రత్యామ్నాయాలను ముందుంచుతూ శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక సమర్పణ. స్పష్టమైన ఒకే ఒక సిఫారసు లేదు.
- 2011 నుంచి 2012: ఏ ప్రత్యామ్నాయాన్ని ఎంచుకోవాలనే దానిపై కాంగ్రెస్ పార్టీ అంతర్గత చర్చలు. విభజనను ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ నేతలు వ్యతిరేకించారు. తెలంగాణ కాంగ్రెస్ నేతలు దాని కోసం ఒత్తిడి చేశారు. ప్రతిష్టంభన కొనసాగింది.
- 2013: విభజనకు సూత్రప్రాయంగా కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ చివరకు ఆమోదం తెలిపింది. శాసన ప్రక్రియను కదిలించిన నిర్ణాయక అంతర్గత పార్టీ నిబద్ధత ఇదే.
- అక్టోబర్ 2013: తెలంగాణపై కేబినెట్ ఉప సంఘం ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ ముసాయిదా బిల్లును ఆమోదించింది. శాసన ప్రక్రియ అధికారికంగా మొదలైంది.
- డిసెంబర్ 2013: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లుకు కేంద్ర కేబినెట్ ఆమోదం. ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ ఈ బిల్లుపై గందరగోళ సమావేశంలో చర్చించింది — ఆంధ్ర సభ్యులు సభలో పెప్పర్ స్ప్రే చల్లి కార్యకలాపాలను అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.
- 18 ఫిబ్రవరి 2014: ఆంధ్ర, రాయలసీమ సభ్యుల గందరగోళం మధ్య లోక్‌సభ ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లును ఆమోదించింది.
- 20 ఫిబ్రవరి 2014: రాజ్యసభ బిల్లును ఆమోదించింది. ఇప్పుడు పార్లమెంట్ ఉభయ సభలూ తమ రాజ్యాంగ ఆమోదం ఇచ్చాయి.
- 1 మార్చి 2014: రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీ బిల్లుకు ఆమోదముద్ర వేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 అమల్లోకి వచ్చింది.
- 2 జూన్ 2014: నిర్ణీత తేదీ. తెలంగాణ భారతదేశపు 29వ రాష్ట్రంగా అవతరించింది.
ఆ ఓటు అర్థం ఏమిటి
రాజ్యాంగపరమైన ప్రాముఖ్యత
పార్లమెంట్ ఓటు కేవలం ఒక రాజకీయ ఘటన కాదు. 1956 విలీనానికి ముందే వినిపించిన, 1955లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం సిఫారసు చేసిన, షరతులతో కూడినదని — తిరగదోడగలిగినదని నెహ్రూ అంగీకరించిన, 1969లో వందలాది మంది ప్రాణాలర్పించిన, సుప్రీంకోర్టు కాపాడి పార్లమెంటే లాగేసుకున్న, సూత్రం తర్వాత సూత్రం హామీ ఇచ్చి ఉల్లంఘించిన, ఆరు దశాబ్దాల ఆందోళన, అణచివేత, ఉల్లంఘించిన హామీలు, మళ్లీ మళ్లీ రగిలిన పోరాటం గుండా తెలంగాణ ప్రజలు నిలబెట్టుకున్న ఒక డిమాండ్‌కు ఇది రాజ్యాంగ పరాకాష్ఠ. ఫిబ్రవరి 2014లో పార్లమెంట్ ఓటు వేసినప్పుడు — ఏభై ఎనిమిదేళ్లుగా చరిత్రా, సాక్ష్యమూ, ప్రజా తీర్పూ డిమాండ్ చేసినదానికి అది రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇస్తోంది.
యథాపూర్వ స్థితి పునరుద్ధరణ
శ్రీకృష్ణ కమిటీకి తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి సమర్పించిన నివేదికలో కేసీఆర్ చేసిన అత్యంత ముఖ్యమైన భావనాత్మక వాదనల్లో ఒకటి — తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు కొత్తగా ఏదో అడగడం కాదు అన్నది. అది యథాపూర్వ స్థితి పునరుద్ధరణ కోసం చేసిన డిమాండ్ — బలవంతపు విలీనానికి ముందు రోజు, 31 అక్టోబర్ 1956 నాటికి ఉన్న స్థితి.
అర్థం చేసుకోవాల్సినదేమిటంటే, తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు అంటే 31 అక్టోబర్ 1956 నాటికి ఉన్న యథాపూర్వ స్థితిని పునరుద్ధరించడమే. తెలంగాణను ఆంధ్రతో విలీనం చేసే సమయంలో తయారుచేసిన పత్రాల్లో రెండు ప్రాంతాల భౌగోళిక సరిహద్దులను, భూభాగ పరిధిని స్పష్టంగా గీశారు, నిర్వచించారు. ఈ విషయంలో కొత్తగా ఏ కసరత్తూ అవసరం లేదు.
కె. చంద్రశేఖర్ రావు, శ్రీకృష్ణ కమిటీకి తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి నివేదిక, 2010ఈ దృక్కోణం రాజ్యాంగపరంగానూ, చారిత్రకంగానూ కచ్చితమైనది. తెలంగాణ కొత్త భూభాగాన్నో కొత్త హక్కులనో అడగలేదు. 1956కు ముందు తనకున్నదాన్ని తిరిగి ఇవ్వమని అడిగింది: తన సొంత రాష్ట్రం, సొంత ప్రభుత్వం, సొంత ఆదాయాలు, సొంత నీటి హక్కులు, సొంత పరిపాలనా అస్తిత్వం. 1956లో మాయోపాయ రాజకీయాలతో తెలంగాణ నుంచి తీసుకున్నదాన్ని ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగ ప్రక్రియ ద్వారా తిరిగి ఇవ్వవచ్చు, ఇవ్వాలి అని భారత రాజ్యం అంగీకరించడమే ఫిబ్రవరి 2014 పార్లమెంట్ ఓటు.
1 నవంబర్ 1956 విలీనానికీ, ఫిబ్రవరి 2014 పార్లమెంట్ ఓటుకూ మధ్య 57 ఏళ్ల మూడు నెలలు గడిచాయి. ఈ డిమాండ్ విలీనానికి ముందే వినిపించింది, విలీన సమయంలో అణచివేతకు గురైంది, ప్రతి దశాబ్దంలోనూ ఆందోళనగా సాగింది, 2010 తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి నివేదికలో సమగ్రంగా నమోదైంది, చివరకు 2014లో పార్లమెంట్ జవాబిచ్చింది. రాయాల్సినది ఒక్క పేజీ మిగిలింది: నిర్ణీత తేదీ 2 జూన్ 2014 — తెలంగాణ నిజంగా భారతదేశపు 29వ రాష్ట్రంగా ఉనికిలోకి వచ్చే రోజు.
