29 నవంబర్ 2009న తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోసం కె. చంద్రశేఖర్ రావు ఆమరణ దీక్ష మొదలుపెట్టారు. తాను ఎంచుకున్న ప్రదేశంలో దీక్ష మొదలవకముందే ఆయనను అరెస్టు చేసి ఖమ్మం సబ్‌జైలుకు తరలించారు. అయినా ఆయన దీక్ష చేశారు. పదకొండు రోజుల పాటు, ఆయన పరిస్థితి క్షీణిస్తూ ఉండగా, ఆయన చుట్టూ తెలంగాణ లేస్తూ ఉండగా — ఏభై మూడేళ్లుగా తప్పించుకుంటూ వచ్చిన ఆ డిమాండ్ చివరకు భారత ప్రభుత్వం వాయిదా వేయలేని ప్రశ్నగా మారింది. 9 డిసెంబర్ 2009 రాత్రి జవాబు వచ్చింది.
నవంబర్, డిసెంబర్ 2009 నిరాహార దీక్ష మొత్తం తెలంగాణ ఉద్యమానికి నిర్ణాయక ఘట్టం; అది వచ్చినది ఉద్యమపు అత్యంత బలహీన రాజకీయ దశలో. ఆ ఏడాది జరిగిన సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి కేవలం పది శాసనసభ స్థానాలు, రెండు లోక్‌సభ స్థానాలే గెలుచుకుంది. తెలంగాణ డిమాండ్ ముగిసిపోయిందని, దాని రాజకీయ వాహనం విరిగిపోయిందని, దాని నాయకుడు అలసిపోయారని రాష్ట్రమంతటా విశ్లేషకులు తీర్పు ఇచ్చేశారు. బలమైన మెజారిటీతో కొత్తగా అధికారంలోకి వచ్చిన యూపీఏ ప్రభుత్వానికి — 2004లో ఇచ్చి అప్పటి నుంచీ తప్పించుకుంటూ వచ్చిన హామీని నెరవేర్చాల్సిన ఒత్తిడేమీ అనిపించలేదు. ఎనిమిదేళ్లలో ప్రతి సంప్రదాయ రాజకీయ సాధనాన్నీ ప్రయత్నించారు: పొత్తు, మంత్రి పదవి, వైదొలగడం, ఆందోళన, ఎన్నికలు. వాటన్నింటినీ ఢిల్లీ వాయిదా లెక్క మింగేసి, మించిపోయింది.
ఆ తర్వాత కేసీఆర్ చేసినది ఆ లెక్కను శాశ్వతంగా మార్చేసింది. తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రక్రియను భారత ప్రభుత్వం ప్రారంభించే వరకు ఆమరణ దీక్ష చేస్తానని ఆయన ప్రకటించారు. అది ఒక సంకేతమూ కాదు, బేరసారమూ కాదు. ప్రభుత్వ తప్పించుకునే శక్తికి వ్యతిరేకంగా తన ప్రాణాన్నే పణంగా పెట్టడం అది — ఉద్యమం ముగిసిపోయిందని అందరూ అప్పుడే తీర్పు ఇచ్చేసిన స్థితిలో, ఒక యాభై ఐదేళ్ల వ్యక్తి పెట్టిన పందెం; అది ఒక రాష్ట్రంతో ముగుస్తుంది, లేదా ఆయనతో ముగుస్తుంది.
అన్నింటినీ మార్చేసిన పదకొండు రోజులు
పదకొండు రోజుల దీక్ష — ఏభై మూడేళ్ల ఒప్పందాలు, సూత్రాలు, కమిషన్లు, ఎన్నికలు చేయలేనిది చేసింది: ఆ మాట చెప్పేలా భారత ప్రభుత్వాన్ని ఒత్తిడి చేసింది. 9 డిసెంబర్ ప్రకటనను గెలుచుకున్నది శాసనసభలో అంకెల లెక్కతో కాదు — ఒక వ్యక్తి చావడానికి సిద్ధపడటంతో, ఆయన వెనుక తాము నిలిచామని ప్రజలు చాటి చెప్పడంతో. సీమాంధ్ర ఒత్తిడితో 23 డిసెంబర్‌న ఆ ప్రకటనను వెనక్కి తీసుకున్నప్పుడు, ఉద్యమం నిరాశలో కుప్పకూలలేదు. టీజేఏసీ కింద పునర్వ్యవస్థీకరించుకుని — సకల జనుల సమ్మె, మిలియన్ మార్చ్, పార్లమెంట్ ఓటు వరకు మరో నాలుగేళ్ల పోరాటాన్ని మోసిన ప్రజా దశలోకి అడుగుపెట్టింది.
రెండు కొలబద్దలు: డిసెంబర్ 2009
- అధికారిక అఖిలపక్ష సమావేశంలో తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధనకు మద్దతిస్తామని బహిరంగంగా ప్రకటించిన ఆంధ్ర ప్రాంత కాంగ్రెస్, టీడీపీ నాయకులు — 9 డిసెంబర్ ప్రకటన వచ్చిన కొన్ని రోజుల్లోనే మాట తప్పారు.
- వీళ్లలో కొందరిని — “రియల్ ఎస్టేట్ వ్యాపారంలో ప్రయోజనాలు, కార్పొరేట్ రంగంలో పెట్టుబడులు ఉన్నవాళ్లు”గా తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి నివేదిక వర్ణించింది; రాష్ట్ర సాధనను వ్యతిరేకించేలా ఆంధ్ర, రాయలసీమ విద్యార్థులను, యువతను వాళ్లు బాహాటంగా రెచ్చగొట్టారు.
- ఈ రెచ్చగొట్టుడు తర్వాత ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాల్లో పెద్ద ఎత్తున హింస, భారీ ఆస్తి విధ్వంసం జరిగాయి. దీన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మెతకగా చూసింది.
- అదే కాలంలో తెలంగాణ ప్రాంతంలో పూర్తి శాంతి, ప్రశాంతత ఉన్నాయి — అది ఆందోళన కాకుండా ప్రకటనను సంబరంగా జరుపుకుంది.
- 29 నవంబర్ నుంచి తెలంగాణ ఉద్యమకారులపై నమోదైన కేసులను ఉపసంహరిస్తామని హోంమంత్రి హామీ ఇచ్చారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇచ్చిన ఈ హామీని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నెరవేర్చలేదు.
- తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి నివేదిక స్పష్టంగా పేర్కొంది: “రాష్ట్రంలోని రెండు వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో ఒకే రకమైన అశాంతిని ఎదుర్కొనేటప్పుడు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, శాంతిభద్రతల యంత్రాంగం వేర్వేరుగా ప్రవర్తించాయి. ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాల్లో పరిస్థితిని చాలా మెతకగా, సానుభూతితో చూశాయి; అదే తరహా పరిస్థితిని తెలంగాణ ప్రాంతంలో ఎదుర్కొనేటప్పుడు మాత్రం క్రూరంగా, అణచివేతతో వ్యవహరించాయి, ఇప్పటికీ వ్యవహరిస్తున్నాయి.”
నవంబర్ నుంచి డిసెంబర్ 2009 ప్రాముఖ్యత
నవంబర్, డిసెంబర్ 2009 ఘటనలు — 1956 నుంచి భారత ప్రభుత్వంతో తెలంగాణ సంబంధపు మొత్తం చరిత్రను ఆరు వారాల్లోకి కుదించాయి. ప్రజాస్వామ్య మార్గాల ద్వారా ఒక న్యాయమైన డిమాండ్ చేశారు. ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటనతో స్పందించింది. ఆధిపత్య ప్రాంతీయ ప్రయోజనాల ఒత్తిడితో ఆ ప్రకటనను వెనక్కి తీసుకున్నారు. రెండు ప్రాంతాల ఆందోళనలను ఎదుర్కొనడంలో రెండు కొలబద్దలు స్పష్టంగా కనిపించాయి. ఫలితమిస్తుందో ఇవ్వదో తెలియని సంప్రదింపుల ప్రక్రియ కోసం తెలంగాణ ప్రజలను మరోసారి ఎదురుచూడమన్నారు.
2009లో వేరుగా ఉన్నదేమిటంటే — రాజకీయ లెక్కలు మౌలికంగా మారిపోయాయి. ఈ ప్రశ్నను అధ్యయనం చేయడానికి శ్రీకృష్ణ కమిటీని ఏర్పాటు చేయడమే — ఈ డిమాండ్‌ను ప్రభుత్వం ఇక కేవలం పట్టించుకోకుండా ఉండలేదన్న సంకేతం. ఆ కమిటీకి సమర్పించిన తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి పత్రం — తెలంగాణ గ్రంథాలయం ప్రధానంగా ఆధారపడ్డ పత్రం — తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోరదగినది మాత్రమే కాదు, చారిత్రకంగా అనివార్యం, ఆర్థికంగా నమోదైనది, రాజ్యాంగబద్ధంగా సమర్థనీయం అని చెప్పే కేసీఆర్ సమగ్ర వాదన.
2009 నిరాహార దీక్ష, దాని తర్వాతి ఘటనలు — చివరి అంకానికి వేదిక సిద్ధం చేశాయి. పార్లమెంట్ ఓటు వేస్తుంది. రాష్ట్రం వస్తుంది. 2009లో కాదు, 2010లో కాదు, 2014లో. చిదంబరం ప్రకటనకూ రాష్ట్రం నిజంగా ఏర్పడటానికీ మధ్య ఐదేళ్లు — అప్పటికే హామీ ఇచ్చినదాని కోసం మరో ఐదేళ్ల ఎదురుచూపు. కానీ 23 డిసెంబర్‌న వెనక్కి తీసుకున్నా, 9 డిసెంబర్ 2009 హామీ తుడిచిపెట్టలేని ఒకదాన్ని స్థాపించింది: తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభమవుతుందని భారత ప్రభుత్వం అధికారికంగా, బహిరంగంగా అంగీకరించింది. ఆ రోజు నుంచి ప్రశ్న “వస్తుందా” కాదు. “ఎప్పుడు” అన్నదే.
