పోరాట గీతాలు

ఆధునిక భారతదేశంలో తెలంగాణ పాడినట్టు మరే ఉద్యమమూ పాడలేదు. 2001లో రాష్ట్ర సాధన డిమాండ్ మళ్లీ తిరిగి వచ్చినప్పుడు అది కరపత్రాల ద్వారానో విలేకరుల సమావేశాల ద్వారానో ప్రయాణించలేదు: పాట ద్వారానే ప్రయాణించింది — ధూంధాం వేదికపై, గద్దర్ గొంతులో, రాష్ట్ర గీతాన్నే రాయబోయే ఒక అనాథ గొర్రెల కాపరి పదాల్లో. ఇది ఉద్యమ సాంస్కృతిక సైన్యం రికార్డు; అది జవాబిచ్చిన సుదీర్ఘ అవమానం రికార్డు.

పాటలు 2001లో మొదలవలేదు. అప్పటికే పాతబడిన ఒక అవమానానికి జవాబుగా అవి మొదలయ్యాయి. 1934లో ఒక ఆంధ్ర ప్రాంత రచయిత గోల్కొండ పత్రికలో — నిజాం రాష్ట్రంలో పేరు చెప్పుకోదగిన తెలుగు కవులే లేరని ప్రకటించారు. ఆ పత్రిక సంపాదకుడు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి వాదనతో కాదు, సాక్ష్యంతో జవాబిచ్చారు: 354 మంది తెలంగాణ కవుల పద్యాలను నమోదు చేసిన 1934 నాటి గోల్కొండ కవుల సంచిక. 1952లో హనుమకొండ ఆర్ట్స్ కళాశాల విద్యార్థులతో విశాలాంధ్ర మహాసభ అధ్యక్షుడు — మీకు సంస్కృతి లేదని, మీరు మాట్లాడేది తెలుగు కాదని అనగా, విద్యార్థులు ఆయన ఉపన్యాసాన్ని మధ్యలోనే ఆపి వెళ్లిపోయేలా చేశారు. వాళ్లలో యువకుడైన జయశంకర్ కూడా ఉన్నారు. ఈ రెండు ఘటనల సందేశమూ ఒక్కటే: తెలంగాణ నుడిని చిన్నచూపు చూశారు; తెలంగాణ తన సొంత గొంతుతోనే జవాబిస్తుంది.

శ్రీకృష్ణ కమిటీకి తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి సమర్పించిన నివేదిక ఈ ఆవేదనను అధికారికంగా నమోదు చేసింది: తెలంగాణకు సొంత సంస్కృతే లేదని ఎగతాళి చేశారు, దాని భాష సాహిత్యానికి పనికిరాదని హేళన చేశారు, దాని పండుగలను కించపరిచారు. ఈ ప్రాంతపు అతి పెద్ద పండుగ బతుకమ్మకు అధికారిక గుర్తింపు లేదు, ప్రభుత్వ శుభాకాంక్షలు లేవు, జాతీయ యువజనోత్సవాల్లో చోటు లేదు. తెలుగు ప్రముఖుల విగ్రహాలతో నిండిన హైదరాబాద్ ట్యాంక్ బండ్‌పై తెలంగాణకు చెందిన ఒక్క వ్యక్తి విగ్రహమూ లేదు. ఉద్యమం తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఈ చిన్నచూపు పక్క ఆవేదన కాదు. పాటలు పుట్టిన గాయం అదే.

ధూంధాం: ఉద్యమ వేదిక

నిర్ణాయక ఉద్యమపు సంతకం లాంటి ఆవిష్కరణ తెలంగాణ ధూంధాం — అంతడుపుల నాగరాజు జానపద జాతర కార్యక్రమం స్ఫూర్తితో రసమయి బాలకిషన్ సృష్టించిన సంచార సాంస్కృతిక ప్రదర్శన. శతాబ్దాలుగా తెలంగాణ పల్లెలు మోసుకొచ్చిన రూపాల్లో — ఒగ్గు కథ, చిరుతలు, కోలాటం, బతుకమ్మ, గొల్ల సుద్దులు, ఏకనాదం — పదుల సంఖ్యలో కళాకారులను, గాయకులను ఒకే వేదికపైకి ధూంధాం తీసుకొచ్చింది. తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి ఏర్పడిన ఏడాది తిరగకముందే, 30 సెప్టెంబర్ 2002న కామారెడ్డిలో మొదటి ప్రదర్శన జరిగింది; తర్వాత సంగారెడ్డి, ఆ తర్వాత సిద్దిపేట, ఆ తర్వాత హైదరాబాద్. 22 డిసెంబర్ 2012న ఇందిరా ప్రియదర్శిని ఆడిటోరియంలో గూడ అంజయ్య, గద్దర్ ప్రారంభించిన పదో వార్షికోత్సవం నాటికి — ఏ విలేకరుల సమావేశమూ చేయలేనిది అది చేసింది: ప్రదర్శన జరిగిన ప్రతి పల్లెకూ రాష్ట్ర సాధన అర్థాన్ని మోసుకెళ్లింది.

గొంతులు

వాళ్లలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు గద్దర్ — రాష్ట్ర సాధన సాధించదగిన డిమాండ్‌గా మారడానికి దశాబ్దాల ముందు నుంచే ప్రజల ఆవేదనలను తన పాటల్లో మోసిన విప్లవ గాయకుడు; నిర్ణాయక ఏళ్లలో కేసీఆర్‌తో, ఉద్యమ నాయకత్వంతో వేదికలు పంచుకున్నవాడు. ఆయన చుట్టూ 1990ల వ్యవసాయ విషాదాన్ని రాగంలో పెట్టిన ఒక తరం గాయకులు నిలిచారు: గోరేటి వెంకన్న “పల్లె కన్నీరు పెడుతుందో” — ఏడుస్తున్న పల్లె; కూరా దేవేందర్ “మిత్రా”; వరంగల్ శ్రీనివాస్ ఆల్బమ్ “నూరేండ్ల నా ఊరు”. ఇవి ఉద్యమం కోసం రాసిన నిరసన గీతాలు కావు. చెరువులు పూడిపోయి, బావులు ఎండిపోయి, రైతులు చనిపోతున్న ప్రాంతంలో ప్రతి ఇంటినీ చేరిన ఒకే ఒక మాధ్యమంలో — అవే ఉద్యమం.

ఇంకా అందె శ్రీ ఉన్నారు. వరంగల్ జిల్లా రేబర్తి గ్రామంలో అందె ఎల్లయ్యగా పుట్టి, చదవడం ఎన్నడూ నేర్వని అనాథ; గొర్రెల కాపరిగా పనిచేస్తూ పనిలోనే పాడుకునేవాడు — ఒక “సహజ కవి”; శృంగేరి మఠం స్వామి శంకర్ మహారాజ్ ఆయన పాట విని వెలుగులోకి తెచ్చారు. ఆయన పాటలు (“ఊరు తెలంగాణ, నా పేరు తెలంగాణ”, “చూడు తెలంగాణ”, “పల్లె నీకు వందనాలమ్మా”) ఉద్యమ వేదికలన్నీ తిరిగాయి; వాటిలో ఒకటి ఇంకా ముందుకు వెళ్లింది: “జయ జయహే తెలంగాణ, జననీ జయకేతనం” — తెలంగాణ రాష్ట్ర గీతమైన పాట. ఒకప్పుడు కాళోజీకి గౌరవ డాక్టరేట్ ఇచ్చిన కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, చదవలేని ఆ గొర్రెల కాపరికీ ఒకటి ఇచ్చింది. ఉద్యమ సంస్కృతి అంటే ఏమిటో ఒక్క జీవితం ఇంతకంటే బాగా చెప్పలేదు.

పాటలు ఎందుకు ముఖ్యమయ్యాయి

ఉద్యమ రాజకీయ చరిత్రను — పార్టీ, కూటమి, దీక్ష, టీజేఏసీ, ఓటు — ఈ అధ్యాయంలోని ఇతర పేజీలు చెబుతాయి. కానీ ఆ రాజకీయ సాధనాలన్నీ అంతకుముందున్న ఒకదానిపై ఆధారపడ్డాయి: తమ అస్తిత్వం ఒక రాష్ట్రానికి తగినదని నమ్మిన ప్రజలపై. ఆ నమ్మకం సభా మందిరాల్లో నిర్మించినది కాదు. పదివేల పల్లె ప్రదర్శనల్లో, డప్పు పిలుపులో, జనం జవాబులో — తన మాండలికం తెలుగే కాదని ఇన్నాళ్లూ విన్న ఒక రైతు, దాన్నే అందమైనదిగా పాడటం విన్న క్షణంలో — అది నిర్మాణమైంది. తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని ప్రజా ఉద్యమంగా శ్రీకృష్ణ కమిటీ వర్ణించింది. ప్రజలను ఉద్యమంగా మార్చినవాళ్లు గాయకులే.

రాష్ట్రం వచ్చాక, తన సాంస్కృతిక సైన్యానికి రాష్ట్రం అదే భాషలో జవాబిచ్చింది: బతుకమ్మ అత్యంత వైభవంగా జరుపుకునే రాష్ట్ర పండుగ అయింది, దశాబ్ది వేడుకలు ఉద్యమ కళతో హైదరాబాద్ ఆడిటోరియంలను నింపాయి, అందె శ్రీ పాట అధికారిక రాష్ట్ర గీతంగా మోగింది. 1934 నాటి చిన్నచూపుకు ఎట్టకేలకు పూర్తి జవాబు దక్కింది.

← మునుపటి వీధుల్లో ఉద్యమం తదుపరి → ఢిల్లీని కదిలించిన నిరాహార దీక్ష