1956 పెద్దమనుషుల ఒప్పందం రాజకీయ మిత్రుల మధ్య అలవోకగా కుదిరిన అవగాహన కాదు. తాము భయపడిన దోపిడీ నుంచి తెలంగాణ ప్రజలను కాపాడేందుకు రూపొందించి, విలీనానికి ముందస్తు షరతుగా తెలంగాణ, ఆంధ్ర రాజకీయ నాయకుల మధ్య కుదిరిన అధికారిక ఒడంబడిక అది. ఉద్యోగాలు, ముఖ్యమంత్రి పదవి, కేబినెట్ ప్రాతినిధ్యం, విద్య, తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాల వినియోగం — వీటన్నింటిపై దానికి నిర్దిష్ట నిబంధనలు ఉన్నాయి. దానిపై సంతకాలు జరిగాయి. గంభీరంగా కట్టుబడతామన్నారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం పుట్టిన ఆ రోజునే దాన్ని దాదాపు వెంటనే ఉల్లంఘించారు.
ఆ తర్వాత జరిగినదంతా అర్థం చేసుకోవాలంటే పెద్దమనుషుల ఒప్పందాన్ని అర్థం చేసుకోవడం తప్పనిసరి. 1956 నుంచి 2014 వరకు తెలంగాణ చరిత్రలోని ప్రతి ఆందోళన, ప్రతి పథకం, ప్రతి కమిషన్, ప్రతి భగ్నమైన వాగ్దానం — ఈ మూల పత్రానికి, రాష్ట్రం ఏర్పడిన కొద్ది గంటల్లోనే దాన్ని నిరుపయోగం చేసిన ఆ మూల ద్రోహానికే వెళ్లి ఆగుతాయి.
ఒప్పందం ఎందుకు అవసరమైంది
విలీనం వద్దని ఎస్ఆర్‌సీ సిఫారసు చేసినా, 1956 నాటికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు రాజకీయ ఒత్తిడి తట్టుకోలేనంతగా పెరిగింది. ఆంధ్ర నాయకత్వం జాతీయ స్థాయిలో గట్టిగా లాబీయింగ్ చేసింది. విలీనం జరుగుతుందని భారత ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. కానీ హామీలు లేకుండా తెలంగాణ రాజకీయ నాయకత్వం, వారి వెనుక ఉన్న ప్రజలు అంగీకరించేవారు కాదు.
వారి డిమాండ్లు స్పష్టంగా, నిర్దిష్టంగా ఉన్నాయి. తన సొంత అభివృద్ధిని పణంగా పెట్టి ఆంధ్ర అభివృద్ధికి తెలంగాణ ఆర్థిక దాతగా మారకూడదన్న హామీ కావాలి. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో, కేబినెట్ పదవుల్లో తెలంగాణ ప్రజలకు దామాషా ప్రాతినిధ్యం దక్కుతుందన్న హామీ కావాలి. ముఖ్యమంత్రి పదవి ప్రాంతాల మధ్య మారుతూ ఉంటుందని, లేదా అత్యున్నత పదవి నుంచి తెలంగాణ శాశ్వతంగా దూరం కాదని హామీ కావాలి. మొత్తంగా, విలీనాన్ని నిజంగా షరతులతో కూడినదిగా, నిజంగా సమానంగా చేసే చట్టపరమైన, పరిపాలనాపరమైన చట్రమే వారికి కావాలి.
దాని ఫలితమే పెద్దమనుషుల ఒప్పందం. రెండు ప్రాంతాల రాజకీయ నాయకులు దాన్ని చర్చించి సంతకాలు చేశారు. విలీనపు కేంద్ర ప్రమాదంగా ఎస్ఆర్‌సీ గుర్తించిన అంశాన్ని — ఆంధ్ర లోటును పూడ్చడానికి తెలంగాణ ఆర్థిక మిగులును మళ్లించడాన్ని — దాని అత్యంత ముఖ్యమైన నిబంధనల్లో ఒకటి నేరుగా ప్రస్తావించింది.
ఒప్పందంలోని కీలక నిబంధనలు
ఆరు నిబంధనలనూ, వాటికి ఏమి జరిగిందో పక్కపక్కనే చూడండి →
ఇవి అస్పష్టమైన ఆకాంక్షల ప్రకటనలు కావు. నిర్దిష్టమైన, అమలు చేయదగిన నిబద్ధతలు. మిగులు ఆదాయాలపై నిబద్ధత ప్రత్యేకించి కీలకం; ఎందుకంటే ఎస్ఆర్‌సీ తన నివేదికలో గుర్తించిన అత్యంత మౌలికమైన ఆర్థిక బలహీనతను అది ప్రస్తావించింది: ఆంధ్ర దీర్ఘకాలిక లోటును పూడ్చడానికి తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాలను వాడతారన్నదే ఆ బలహీనత.
మొదటి రోజునే ఉల్లంఘన
ఆంధ్రప్రదేశ్ 1 నవంబర్ 1956న ఏర్పడింది. కొత్త రాష్ట్రపు తొలి ఆర్థిక సంవత్సరం 31 మార్చి 1957న ముగిసేనాటికి — అంటే రాష్ట్రం ఉనికిలో ఉన్న కేవలం ఐదు నెలల్లో — తెలంగాణ ఆదాయంలో 41% కంటే ఎక్కువ ఆంధ్ర ఆర్థిక అవసరాలకు మళ్లించారు. దీన్ని నిర్ధారించినది తెలంగాణ రాజకీయ నాయకులు కాదు — భారత ప్రభుత్వం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వమే నియమించిన కమిటీలు.
రాష్ట్ర కేంద్ర, సాధారణ పరిపాలన వ్యయాన్ని రెండు ప్రాంతాలూ దామాషా ప్రకారం భరించాలి; తెలంగాణ నుంచి వచ్చే మిగిలిన ఆదాయాన్ని తెలంగాణ ప్రాంత అభివృద్ధి వ్యయానికే కేటాయించాలి.
పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, 1956. సంతకాలు జరిగిన కొద్ది నెలల్లోనే ఉల్లంఘన.భారత కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ నియమించిన లలిత్ కమిటీ, భారత సుప్రీంకోర్టు సిట్టింగ్ న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని ఉన్నతస్థాయి భార్గవ కమిటీ — రెండూ స్వతంత్రంగా అదే నిర్ధారణకు వచ్చాయి: రాష్ట్రం ఉనికిలోకి వచ్చిన మొదటి రోజు నుంచే ఆంధ్ర ఆదాయ లోటును పూడ్చడానికి తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాలను నిరంతరం, వ్యవస్థాగతంగా బదిలీ చేశారు.
ద్రోహపు పరిమాణం: లలిత్ కమిటీ నిర్ధారణలు
ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉనికిలోకి వచ్చిన తొలి పన్నెండేళ్లకు — 1 నవంబర్ 1956 నుంచి 31 మార్చి 1968 వరకు — ఆంధ్రకు తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాల బదిలీని లలిత్ కమిటీ పరిశీలించింది. దాని నిర్ధారణలు నిస్సందేహంగా ఉన్నాయి.
ఆంధ్రకు తెలంగాణ మిగులు ఆదాయ బదిలీ, 1956 నుంచి 1968
- 1956 నుంచి 57: తెలంగాణ ఆదాయ వసూళ్లు రూ.1,093.88 లక్షలు. ఆంధ్రకు బదిలీ: రూ.449.30 లక్షలు. బదిలీ శాతం: 41.07%
- 1957 నుంచి 58: ఆదాయం రూ.2,244.79 లక్షలు. బదిలీ: రూ.348.12 లక్షలు. శాతం: 15.51%
- 1958 నుంచి 59: ఆదాయం రూ.2,667.18 లక్షలు. బదిలీ: రూ.424.49 లక్షలు. శాతం: 15.92%
- 1959 నుంచి 60: ఆదాయం రూ.3,451.10 లక్షలు. బదిలీ: రూ.852.94 లక్షలు. శాతం: 24.72%
- 1960 నుంచి 61: ఆదాయం రూ.3,352.36 లక్షలు. బదిలీ: రూ.352.02 లక్షలు. శాతం: 10.50%
- 1963 నుంచి 64: ఆదాయం రూ.5,091.79 లక్షలు. బదిలీ: రూ.862.84 లక్షలు. శాతం: 16.95%
- 12 ఏళ్ల మొత్తం: ఆదాయం రూ.51,446.15 లక్షలు. మొత్తం బదిలీ: రూ.6,392.85 లక్షలు. సగటు శాతం: 12.43%
తొలి సంవత్సరంలోనే తెలంగాణ ఆదాయంలో 41.07% ఆంధ్రకు బదిలీ అయింది. పన్నెండేళ్ల కాలంలో ప్రతి ఏటా సగటున తెలంగాణ ఆదాయాల్లో 12.43% మళ్లించారు. ఇలా జరగదని పెద్దమనుషుల ఒప్పందం వాగ్దానం చేసింది. మొదటి రోజు నుంచే అది జరుగుతోంది.
సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని భార్గవ కమిటీ కూడా అవే నిర్ధారణలకు వచ్చి, దీనివల్ల కలిగిన సంచిత నష్టం గురించి మరో పరిశీలనను జోడించింది. మళ్లించిన మొత్తాలను అవి అందుబాటులో ఉన్న ఏళ్లలోనే తెలంగాణ అభివృద్ధికి ఖర్చు చేసి ఉంటే, ఆ రాబడులు తెలంగాణ అభివృద్ధిని మరింత వేగవంతం చేసి ఉండేవని అది పేర్కొంది. ఆ నిధులను మళ్లించి, ఆ తర్వాత వాటిని ఆంధ్రపై ఖర్చు చేయడం ద్వారా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తెలంగాణకు రెట్టింపు గాయం చేసింది: ఆ నిధులు తెచ్చే అభివృద్ధిని తెలంగాణకు నిరాకరించింది, ఆ అభివృద్ధిపై వచ్చే సంచిత రాబడులను కూడా దూరం చేసింది.
ఆ మళ్లింపు ఆంధ్రలో నిర్మించినది
తన ఆదాయాల మళ్లింపు వల్ల తెలంగాణకు జరిగిన నష్టం అమూర్తమైనది కాదు. భార్గవ కమిటీ నిర్దిష్టమైన స్పష్ట పర్యవసానాలను గుర్తించింది. కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పడేనాటికి ఆంధ్రలోని రెండు ప్రధాన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు — ధవళేశ్వరం గోదావరి బ్యారేజీ, విజయవాడ కృష్ణా బ్యారేజీ — శిథిలమై తక్షణ పునర్నిర్మాణం అవసరమైన స్థితిలో ఉన్నాయి. ఆంధ్ర రాష్ట్రం పూర్తిగా దివాలా తీసి ఆ పనికి నిధులు ఇవ్వలేని స్థితిలో ఉంది. విలీనం తర్వాత తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాలే ఆ నిధులు ఇచ్చాయి. ఆ రెండు ప్రాజెక్టులనూ పునర్నిర్మించడమే కాక విస్తరించారు కూడా. అవి కలిసి ఇప్పుడు ఆంధ్రలో 25 లక్షల ఎకరాలకు పైగా తడుపుతున్నాయి; అదే సమయంలో 1963లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ శంకుస్థాపనతో మొదలైన తెలంగాణ సొంత శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టును దశాబ్దాలపాటు ఉద్దేశపూర్వకంగా నిలిపివేసి, నిధులు నిరాకరించి, యాభై ఏళ్లు అసంపూర్ణంగా వదిలేశారు.
పెద్దమనుషుల ఒప్పందం కోరినట్టు ఆ మళ్లించిన మిగులును శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టుపై ఖర్చు చేసి ఉంటే, తెలంగాణ ప్రాంతంలో కనీసం సగం వ్యవసాయపరంగా సుసంపన్నమై ఉండేది. బదులుగా తెలంగాణ వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థను రూపాంతరం చేయాల్సిన ఆ ప్రాజెక్టుకు నిధులు కరువయ్యాయి; తెలంగాణ డబ్బుతోనే ఆంధ్ర డెల్టా వ్యవస్థను కట్టి విస్తరించారు.
భగ్నమైన వాగ్దానాల గొలుసు
ఆదాయాల నిబంధన అనేక ఉల్లంఘనల్లో మొదటిది మాత్రమే. ఉద్యోగాల నిబంధనలను వ్యవస్థాగతంగా పట్టించుకోలేదు. పెద్దమనుషుల ఒప్పందాన్ని, దానికి ముందే ఉన్న ముల్కీ నిబంధనలను ఉల్లంఘిస్తూ తెలంగాణ ప్రభుత్వ శాఖల్లో ఆంధ్ర ఉద్యోగులు స్థానాలు నింపుతూనే ఉన్నారు. కేబినెట్ ప్రాతినిధ్య నిబంధనలు రూపంలో పాటించారే తప్ప సారంలో కాదు. ముఖ్యమంత్రి పదవి ఏర్పాటు అర్థరహితమని తేలింది: రాష్ట్రపు తొలి 54 ఏళ్లలో తెలంగాణ నుంచి ముగ్గురు ముఖ్యమంత్రులు — పీవీ నరసింహారావు, ఎం. చెన్నారెడ్డి, టి. అంజయ్య — ఎవరూ ఎక్కువకాలం నిలవలేదు. 54 ఏళ్ల చరిత్రలో నాలుగు విడతల్లో కలిపి వారు ఆ పదవిని కేవలం ఆరేళ్లు మాత్రమే నిర్వహించారు.
పెద్దమనుషుల ఒప్పందం తర్వాత విఫలమైన రక్షణల గొలుసు
- 1956 పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, మొదటి రోజు నుంచే ఉల్లంఘన. కొద్ది నెలల్లోనే మిగులు ఆదాయాల మళ్లింపు.
- జై తెలంగాణ ఉద్యమం తర్వాత అన్ని పార్టీల నాయకులు కుదుర్చుకున్న 1969 జనవరి అఖిలపక్ష ఒప్పందం. ఆరు నెలల్లోనే పక్కనబెట్టారు.
- ఇందిరా గాంధీ ఎనిమిది సూత్రాల పథకం, 1969. అర్థవంతంగా ఎన్నడూ అమలు కాలేదు.
- ఇందిరా గాంధీ ఐదు సూత్రాల పథకం, 1969. సరైన అవకాశం కూడా ఇవ్వలేదు.
- ముల్కీ నిబంధనలను సమర్థిస్తూ సుప్రీంకోర్టు తీర్పు. ఆంధ్ర ఒత్తిడికి తలొగ్గి పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా దాన్ని రద్దు చేశారు. భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఇది అపూర్వం.
- ఆరు సూత్రాల పథకం, 1973. ముల్కీ నిబంధనలకు నీరుగార్చిన ప్రత్యామ్నాయం. నాలుగు దశాబ్దాలపాటు నిరంతరం ఉల్లంఘన.
- తెలంగాణ ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలను స్థానికులకే కేటాయించిన 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు. వ్యవస్థాగతంగా ఉల్లంఘన. 2006 నాటికి తెలంగాణలో పనిచేస్తున్న ఉద్యోగుల్లో సుమారు 40% ఆ ఉత్తర్వును ఉల్లంఘిస్తూ స్థానికేతరులే.
ఈ వైఫల్యాల్లో ప్రతి ఒక్కటీ మూల ద్రోహపు పునరావృతమే. తెలంగాణ ఆవేదనలను పరిష్కరించడానికి కొత్త పథకమో ఒప్పందమో ప్రకటించిన ప్రతిసారీ, ఈసారి వాగ్దానాలు నిలబెట్టుకుంటారని నమ్మమని ఈ ప్రాంత ప్రజలను అడిగారు. ప్రతిసారీ అవి భగ్నమయ్యాయి. రాజ్యాంగ ఏర్పాట్లు, ఒప్పందాలు తెలంగాణను కాపాడలేవని 1955లోనే ఎస్ఆర్‌సీ అంచనా వేసింది. అది సరైనదే. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం తొలి రుజువు. చివరిది కాదు.
ద్రోహపు అర్థం
ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉనికిలోకి వచ్చిన మొదటి రోజునే పెద్దమనుషుల ఒప్పంద ఉల్లంఘన జరగడం ప్రమాదవశాత్తో, పరిపాలనా పొరపాటో కాదు. ఎస్ఆర్‌సీ గుర్తించిన, ఆ ఒప్పందం నివారించడానికే రూపొందిన ఒక నిర్మాణాత్మక వాస్తవపు పర్యవసానం అది: ఆంధ్రకు తెలంగాణ ఆదాయాలు కావాలి, విలీనం జరిగాక వాటిని తీసుకోవడానికి అడ్డేమీ లేదు.
ఒప్పందంపై పెద్దమనుషులు సంతకాలు చేశారు. కానీ సంఘటనలు రుజువు చేసినట్టు, ఆ బిరుదు గౌరవార్థమే. ఆ సంతకాల బలంతో విలీనాన్ని అంగీకరించమని ఒప్పించబడిన తెలంగాణ ప్రజలకు, కొద్ది నెలల్లోనే ఆ సంతకాలకు అర్థమే లేదని తెలిసింది. ఎస్ఆర్‌సీ హెచ్చరించిన దోపిడీ, అది అంచనా వేసిన కాలనీకరణ — సిరా ఆరకముందే మొదలయ్యాయి.
అందుకే విలీనం తర్వాత ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్ తగ్గలేదు. మరింత తీవ్రమైంది. ఎందుకంటే ఆ విలీనం సమానుల కలయిక కాదు. తెలుగు సోదరభావ భాషలో అలంకరించి, అసౌకర్యంగా మారిన క్షణంలోనే భగ్నమైన వాగ్దానాలతో సాధించిన — ఒక లోటు ప్రాంతం ఒక మిగులు ప్రాంతాన్ని మింగేయడమే అది.
