ద్వితీయ శ్రేణి పౌరసత్వం అనేది ఒక నినాదం కాదు. అది ఒక స్థితి; దాన్ని కొలవవచ్చు. తీసుకున్న ఆదాయాల్లో, నిరాకరించిన ఖర్చుల్లో, చట్టాన్ని ఉల్లంఘించి బయటివాళ్లు ఆక్రమించిన ఉద్యోగాల్లో, తెరపై ఎగతాళికి గురైన భాషలో, పాఠ్యపుస్తకాల నుంచి తుడిచిపెట్టిన చరిత్రలో అది కొలతకు వస్తుంది. అధ్యాయం III, అధ్యాయం IVలోని దారాలన్నింటినీ ఈ పేజీ ఒకే ముగింపులోకి చేరుస్తుంది: సమైక్య రాష్ట్రంలో ఏభై ఎనిమిదేళ్ల పాటు తెలంగాణ ప్రజలను వాళ్ల సొంత గడ్డపైనే ద్వితీయ శ్రేణి పౌరులుగా దిగజార్చారు.
ఈ గ్రంథాలయంలో నమోదైన ప్రతి ఫిర్యాదూ — మళ్లించిన మిగులు ఆదాయం, వదిలేసిన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు, ఉల్లంఘించిన ముల్కీ నిబంధనలు, మూతపడిన పరిశ్రమలు, నిధులు లేని విశ్వవిద్యాలయాలు — విడిగా చూస్తే ఒక్కో అన్యాయం. కలిపి చూస్తే అవి అంతకంటే వ్యవస్థీకృతమైనవి: ఒక నిర్మాణం. ఒక ప్రాంత ప్రజలు తమ వాటా కంటే ఎక్కువ ఇస్తూ తక్కువ పొందిన, వనరులు తమ చేతిలో ఉన్నా అధికారం లేని, చట్టాన్ని పాటిస్తూ అది తమకు రక్షణ ఇచ్చిన ప్రతిసారీ దాన్ని నిలిపివేయడం చూసిన నిర్మాణం. ఆ నిర్మాణంలోని జీవితానికి తెలంగాణ ప్రజలు పెట్టిన పేరు ద్వితీయ శ్రేణి పౌరసత్వం; ప్రతి రంగంలోనూ రికార్డు ఆ పేరును నిజం చేస్తుంది.
ఆర్థిక కోణం: ఎక్కువ ఇవ్వు, తక్కువ పొందు
ద్వితీయ శ్రేణి హోదా వెనుకున్న ఆర్థిక లెక్క అధ్యాయం IIIలో వివరంగా ఉంది; ఇక్కడ దాని ముగింపు మాత్రం మళ్లీ చెబితే చాలు. రాష్ట్ర జనాభాలో 40.69% ఉన్న తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆదాయాల్లో అత్యధిక వాటాను (హైదరాబాద్ ప్రధాన కార్యాలయాల వసూళ్లను సరిగ్గా లెక్కిస్తే 74 నుంచి 77%) సమకూర్చింది; బదులుగా అభివృద్ధి ఖర్చులో తన దామాషా వాటా కంటే చాలా తక్కువే అందుకుంది. ఇక్కడి చెరువుల ఆయకట్టు 13 లక్షల ఎకరాల నుంచి కేవలం 5 లక్షలకు పడిపోగా, రాష్ట్రంలోని కాలువ నీటిపారుదల ప్రయోజనాల్లో 82% కోస్తా ఆంధ్రకు వెళ్లాయి. ఆజంజాహీ మిల్లుల నుంచి నిజాం షుగర్ ఫ్యాక్టరీ వరకు వారసత్వంగా వచ్చిన పరిశ్రమలు మూతపడ్డాయి లేదా అమ్ముడుపోయాయి; కొత్త పరిశ్రమలు ఆంధ్ర నగరాల్లో ఎదిగాయి. రాష్ట్రానికి నిధులిచ్చిన ప్రాంతం రాష్ట్రానికి పేద బంధువులా బతికింది. ద్వితీయ శ్రేణి పౌరుడికి ఆర్థిక నిర్వచనం అదే: ముందుగా చెల్లించి, చివరగా సేవలందుకునేవాడు.
రాజకీయ కోణం: పాలించబడ్డారు, ప్రాతినిధ్యం పొందలేదు
రాజకీయ కోణం కూడా అంతే నిర్మాణాత్మకమైనది. సమైక్య రాష్ట్రపు 54 ఏళ్లలో తెలంగాణ నుంచి ముగ్గురు ముఖ్యమంత్రులు వచ్చారు; వాళ్లందరూ కలిపి పదవిలో ఉన్నది కేవలం ఆరేళ్లు. రాష్ట్రంలోని 57,899 మంది గెజిటెడ్ అధికారుల్లో తెలంగాణ వాళ్లు 10 నుంచి 12% మాత్రమే; తెలంగాణ సొంత రాజధాని హైదరాబాద్‌లోని సచివాలయంలో, శాఖాధిపతుల కార్యాలయాల్లో దాదాపు 90% సిబ్బంది ఆంధ్ర నుంచి వచ్చినవాళ్లే. 1972లో భారత సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నిబంధనలను సమర్థించినప్పుడు, ఆ తీర్పును ఏడాది తిరగకముందే రద్దు చేయడానికి పార్లమెంట్‌ను వాడుకున్నారు. మరో ప్రాంతపు మెజారిటీ ఓటుతో తమ హక్కులను తీసేయగలిగే, అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో గెలిచినా ఆ గెలుపును చట్టం ద్వారా లేకుండా చేయగలిగే ప్రజలకు ఏ అర్థంలోనూ ప్రాతినిధ్యం లేదు. వాళ్లకు ఉన్నది పాలకులు మాత్రమే.
తమ సొంత గడ్డపైనే తెలంగాణ ప్రజలను కౌలుదారుల్లా బతికించారు: ఆదాయాలు వసూలు చేశారు, నీళ్లు మళ్లించారు, ఉద్యోగాలు ఆక్రమించారు, భాషను ఎగతాళి చేశారు, నిరసనలకు తూటాలతో జవాబిచ్చారు. రాష్ట్ర సాధన డిమాండ్ మూలంలో ఉన్నది — మళ్లీ పౌరులుగా మారాలన్న డిమాండే.
సమైక్య ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తెలంగాణ ప్రజల స్థితిపైసాంస్కృతిక కోణం: దాడిలో ఉన్న అస్తిత్వం
ద్వితీయ శ్రేణి హోదాలోని ఆర్థిక, రాజకీయ కోణాలు గణాంకాల్లో, రికార్డుల్లో నమోదయ్యాయి. సాంస్కృతిక కోణాన్ని కొలవడం కష్టం; కానీ దాని ప్రభావం ఏమాత్రం తక్కువ కాదు. తెలంగాణ ప్రజలు మాట్లాడేది కోస్తా ఆంధ్ర యాసకు భిన్నమైన తెలుగు మాండలికం. వాళ్ల సంప్రదాయాలు, పండుగలు, ఆహారం, సంగీతం, పలుకుబడి — కాకతీయుల, కుతుబ్ షాహీల, నిజాముల కింద సాగిన ఈ ప్రాంత చరిత్ర చెక్కిన తెలంగాణ ముద్రను స్పష్టంగా మోస్తాయి.
సమైక్య రాష్ట్రంలో మీడియా, సినిమా, ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక వ్యవస్థ — అన్నీ కోస్తా ఆంధ్ర ఆధిపత్యంలోనే ఉన్నాయి. జనబాహుళ్య సంస్కృతిలో తెలంగాణ మాండలికం ప్రధానంగా జోకుల కోసమే, వెనుకబాటుతనానికో పల్లె అమాయకత్వానికో గుర్తుగానే కనిపించింది. తమ ప్రజలను, తమ మాటతీరును, తమ సంప్రదాయాలను బహిరంగ జీవితంలో గౌరవంగా, గర్వంగా చూసుకోవడం నుంచి పుట్టే సాంస్కృతిక ఆత్మవిశ్వాసాన్ని తెలంగాణ ప్రజలకు ఏభై ఏళ్ల పాటు వ్యవస్థాగతంగా నిరాకరించారు.
ఈ సాంస్కృతిక కించపరచడం చిన్న చికాకు కాదు. తెలంగాణ, దాని ప్రజలు రాష్ట్రపు ఆధిపత్య సంస్కృతి కంటే తక్కువవాళ్లు అన్న సందేశాన్ని రోజూ మళ్లీ మళ్లీ చెప్పడమే అది. ఆర్థిక కొరత, రాజకీయ అణచివేతతో కలిసి — సమైక్య రాష్ట్రంలో తెలంగాణ వాడై ఉండటం అంటే ఏమిటో పూర్తి చిత్రాన్ని అది గీసింది: ఆర్థికంగా వెనుక, రాజకీయంగా శక్తిహీనం, సాంస్కృతికంగా కుంచించుకుపోయిన స్థితి.
అణచలేని డిమాండ్
ఈ మొత్తం అనుభవం నుంచే రాష్ట్ర సాధన డిమాండ్ పుట్టింది. ఆర్థిక వాదన తిరుగులేనిదే అయినా, అది కేవలం ఆర్థిక డిమాండ్ కాదు. రాజకీయ వాదనకు జవాబే లేకపోయినా, అది కేవలం రాజకీయ డిమాండ్ కాదు. ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రతి పౌరుడికీ దక్కాల్సిన గౌరవంతో తమను చూడాలన్న డిమాండ్ అది; తమ ప్రయోజనాలు పంచుకోని మెజారిటీకి కాకుండా తమకు జవాబుదారీగా ఉండే ప్రభుత్వం కావాలన్న డిమాండ్; తమ సంస్కృతిని ఎగతాళి చేయని, పార్లమెంటరీ మెజారిటీలతో తమ హక్కులను లాగేసుకోని చోట బతకాలన్న డిమాండ్.
తెలంగాణ డిమాండ్‌లోని బహుముఖ కోణాలు
- ఆర్థికం: తెలంగాణ ఆదాయాలు ఆంధ్రకు మళ్లడాన్ని ఆపి, ఈ ప్రాంత వనరులను దాని సొంత అభివృద్ధి వైపు మళ్లించడం.
- రాజకీయం: శాసనసభలో ఆంధ్ర సంఖ్యాబలానికి కాకుండా తెలంగాణ ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉండే ప్రభుత్వం ఉండటం.
- పరిపాలన: ప్రాంతం బయటి సిబ్బంది ఆధిపత్యంలో కాకుండా, తెలంగాణ ప్రజలకు సేవ చేసే అధికార యంత్రాంగం, పరిపాలనా వ్యవస్థ ఉండటం.
- సంస్కృతి: కోస్తా ప్రాంత ఆధిపత్య సాంస్కృతిక యంత్రాంగం కించపరచకుండా, తెలంగాణ మాండలికాన్ని, సంప్రదాయాలను, పండుగలను, అస్తిత్వాన్ని గౌరవంగా చూడటం.
- రాజ్యాంగం: పార్లమెంటరీ మెజారిటీలతో లాగేసుకోగలిగే ఒప్పందాలు, సూత్రాలు, కోర్టు తీర్పులపై కాకుండా — నిర్మాణాత్మక వాస్తవంపై ఆధారపడి రక్షణ పొందే హక్కులు ఉండటం.
- మానవీయం: ఇంకొకరి రాష్ట్రంలో ద్వితీయ శ్రేణి నివాసిగా కాక, తమ సొంత గడ్డపై పూర్తి పౌరుడిగా బతకడం.
ఈ డిమాండ్ 1956 విలీనానికి ముందే వినిపించింది. 1969లో బలప్రయోగంతో అణచివేశారు. 1970, 1980 దశకాల్లో దానికి జవాబుగా వచ్చినవి ఉల్లంఘించబడిన సూత్రాలే. అదే నిర్మాణాత్మక వివక్షను వారసత్వంగా అందుకున్న ప్రతి కొత్త తరం దాన్ని మళ్లీ రగిల్చింది. 2009లో నిరాహార దీక్షలతో, ప్రజా ఉద్యమంతో దానికి జవాబు వచ్చింది. చివరకు 2 జూన్ 2014న అది నెరవేరింది — తెలంగాణ భారతదేశపు 29వ రాష్ట్రంగా అవతరించి, ఇక్కడి ప్రజలు తమ సొంత రాష్ట్రానికి ప్రథమ శ్రేణి పౌరులయ్యారు.
అధ్యాయం IV పూర్తి
1969 నుంచి 2014 వరకు — పోలీసు కాల్పుల గుండా, పార్లమెంటరీ ద్రోహాల గుండా, ఉల్లంఘించిన సూత్రాల గుండా, అణచివేసిన ఆందోళనల గుండా, రైతు ఆత్మహత్యల గుండా, సాంస్కృతిక కించపరచడం గుండా — తమకు న్యాయంగా దక్కాల్సినదాని కోసం తెలంగాణ ప్రజలు ఈ డిమాండ్‌ను నిలబెట్టుకున్నారు. పోరాటం నమోదైంది. త్యాగం రికార్డయింది. రాష్ట్రం సాధించుకున్నదే.
అధ్యాయం V — నిర్ణాయక ఉద్యమం వైపు కొనసాగండి →