రాష్ట్ర సాధనకు ముందటి దశాబ్దాల్లో తెలంగాణలో రైతు ఆత్మహత్యల సంక్షోభం ఈ ప్రాంతపు అతి పెద్ద బహిరంగ విషాదాల్లో ఒకటిగా మారింది. బోరుబావి నీటిపారుదలపైనా, పత్తి సాగుపైనా వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎక్కువగా ఆధారపడ్డ వరంగల్, కరీంనగర్, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్ వంటి జిల్లాలు — దేశంలో ఎక్కడా లేనంత ఎక్కువ రైతు ఆత్మహత్యల రేటును నమోదు చేశాయి. ప్రతి మరణం వెనుక ఉన్నది ఒకే కథ: బోరు వేయడానికి, పంపు బిగించడానికి, పంట వేయడానికి భారీగా అప్పు చేసిన రైతు; తర్వాత పంపుకు సరిపడా కరెంటు దొరకక, నీళ్లు చాలక, పంట పోయి, తీర్చలేని అప్పు మిగిలిన రైతు; రక్షణ కల్పించాల్సిన ప్రతి ప్రభుత్వ పథకమూ చేయి విడిచిన రైతు — ఆ పథకాల బడ్జెట్, పరిధి తెలంగాణలో ఎప్పుడూ ఈ ప్రాంత జనాభాకు కావాల్సినదాని కంటే తక్కువగానే ఉన్నాయి.
రైతు ఆత్మహత్యల సంక్షోభాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే దాన్ని సృష్టించిన విధాన నిర్ణయాల గొలుసును అర్థం చేసుకోవాలి. ఆ గొలుసులోని ప్రతి లింకూ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చేసిన ఎంపికే; ఆంధ్ర డెల్టాలోని రైతులతో పోలిస్తే ప్రతి ఎంపికా తెలంగాణ రైతాంగాన్ని వ్యవస్థాగతంగా నష్టపరిచిందే.
కారణాల గొలుసు
చేతివృత్తుల సంక్షోభం: అదే తీరు
తెలంగాణలో జరిగిన విస్తృత ఆర్థిక విపత్తుకు రైతు ఆత్మహత్యల సంక్షోభం ఒక ముఖం మాత్రమే. తరతరాలుగా సంప్రదాయ వృత్తులు చేసుకుంటూ వచ్చిన చేతివృత్తుల వర్గం — నేతన్నలు, కళాకారులు, నైపుణ్యం ఉన్న పనివాళ్లు — నిర్లక్ష్యం, స్థానభ్రంశం, అప్పు అన్న అదే కలయికను ఎదుర్కొన్నారు. హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుంచి వారసత్వంగా వచ్చిన ప్రధాన పారిశ్రామిక సంస్థలు మూతపడ్డాయి లేదా అమ్ముడుపోయాయి. ఒకప్పుడు ఆసియాలోనే అతి పెద్ద వస్త్ర మిల్లు అయిన వరంగల్‌లోని ఆజంజాహీ మిల్లులు మూతపడ్డాయి. పోచంపల్లి, గద్వాల, నారాయణపేట సంప్రదాయ నేత కుటుంబాలకు, వాళ్ల ఉత్పత్తులకు సంస్థాగత గిరాకీ ఇచ్చిన మిల్లులు కనుమరుగవడంతో అతి పెద్ద మార్కెట్ మూతపడింది.
తెలంగాణలో రంగాలవారీ ఆర్థిక సంక్షోభం
- రైతులు: బోరుబావి అప్పులు, పంట నష్టాలు, కాలువ నీటిపారుదల లేకపోవడం, సరిపడని కరెంటు, జనాభా వాటా కంటే తక్కువ పంటల బీమా కేటాయింపు. పలు జిల్లాల్లో దేశంలోనే అత్యధిక రైతు ఆత్మహత్యల రేటు.
- నేతన్నలు: హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుంచి వారసత్వంగా వచ్చిన ప్రధాన వస్త్ర మిల్లులు మూత లేదా అమ్మకం. ఆసియాలోనే అతి పెద్ద వస్త్ర మిల్లు అయిన వరంగల్ ఆజంజాహీ మిల్లులు మూతపడ్డాయి. సంప్రదాయ మార్కెట్లు చెల్లాచెదురయ్యాయి.
- చేతివృత్తులవారు: ఆసియాలోనే అతి పెద్ద చక్కెర మిల్లు అయిన బోధన్‌లోని నిజాం షుగర్ ఫ్యాక్టరీని ఆంధ్ర పెట్టుబడిదారులకు కారు చౌకగా అమ్మేశారు. పారిశ్రామిక పతనంతో గ్రామీణ కళాకారుల మార్కెట్లు దెబ్బతిన్నాయి.
- పారిశ్రామిక కార్మికులు: సిర్‌పూర్‌లోని సిర్‌సిల్క్ ఫ్యాక్టరీ, అంతర్‌గావ్ స్పిన్నింగ్ మిల్లులు, డీబీఆర్ మిల్లులు, ఆల్విన్ ఫ్యాక్టరీ, రిపబ్లిక్ ఫోర్జ్, గ్లాస్ ఫ్యాక్టరీ — అన్నీ వదిలేశారు. రామగుండంలోని ఐడీపీఎల్, ఎరువుల కర్మాగారం మూసివేతకు గురయ్యాయి. బొగ్గు ఉత్పత్తి పూర్తిగా తెలంగాణ నుంచే వస్తున్నా సింగరేణి కాలరీస్‌లో ఉద్యోగాలను ఏటికేడు కుదించుకుంటూ పోయారు.
- పట్టణాలకు వలస వెళ్లినవాళ్లు: కష్టాల్లో పల్లెలను వదిలిన కూలీలు, ఉద్యోగం దొరుకుతుందన్న భరోసా లేకుండానే వలస పోయారు. కుటుంబాలు పోషకులు లేకుండా మిగిలిపోయాయి. గ్రామీణ కష్టాలు ఆగని వలసలను నడిపి తెలంగాణ పల్లెలను మరింత ఖాళీ చేశాయి.
- ఆదివాసీలు: ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో కనీస వైద్య వసతులు లేక కాలానుగుణ వ్యాధులకు గిరిజన కుటుంబాలు బలయ్యాయి. తీవ్ర పేదరిక పర్యవసానంగా గిరిజనులు పిల్లలను అమ్ముకున్న ఘటనలు నమోదయ్యాయి. తెలంగాణలో గిరిజన జనాభా దాదాపు 12% ఉన్నా, రాష్ట్రవ్యాప్త సగటు 6% ఆధారంగానే వాళ్లకు రిజర్వేషన్లు దక్కాయి.
మహబూబ్‌నగర్: అన్నింటినీ ఒక్కచోట చెప్పే జిల్లా
సమైక్య రాష్ట్ర విధానాల పర్యవసానాలను మహబూబ్‌నగర్ కంటే కఠోరంగా చూపే జిల్లా తెలంగాణలో మరొకటి లేదు. భారతదేశంలో ఏ ఒక్క జిల్లాలోనైనా కృష్ణా నది ప్రవహించే అతి పొడవైన దూరం మహబూబ్‌నగర్‌లోనే ఉంది. అయినా దశాబ్దం తర్వాత దశాబ్దం తీవ్రమైన రైతు ఆత్మహత్యలను, నిరంతర కరవును నమోదు చేస్తూ రాష్ట్రంలో వ్యవసాయపరంగా అత్యంత దుర్భర జిల్లాల్లో ఒకటిగా మహబూబ్‌నగర్ మిగిలింది.
హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని విభజించి ఉండకపోతే ఈ ప్రాంత ప్రజలకు నీటిపారుదల వసతులు దక్కే అవకాశాలు మెరుగ్గా ఉండేవని కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ తన నివేదికలోనే పేర్కొంది. దేశపు గొప్ప నదుల్లో ఒకదాని ఒడ్డున ఉండి కూడా ఈ జిల్లా తన పొలాలకు సరిపడా నీరివ్వలేకపోయింది. అది భౌగోళిక సమస్య కాదు. తన ప్రాధాన్యాలను ఆంధ్ర డెల్టాలో పెట్టుకున్న రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఏభై ఏళ్ల పాటు నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను వదిలేసిన, వాయిదా వేసిన, నిధులు ఆపేసిన పర్యవసానాల మొత్తం అది.
వ్యవసాయ రంగంలో సంక్షోభం లోతుగా పెరుగుతూ రైతుల ఆత్మహత్యలు ఏటికేడు హెచ్చుతున్నాయి. చేతివృత్తుల వర్గం కష్టాల్లో ఉంది. నేతన్నలు, గ్రామీణ కళాకారుల ఆత్మహత్యలు ఏటికేడు పెరుగుతున్నాయి. పల్లెల్లోని కష్టాలు ఇళ్లనూ కుటుంబాలనూ వదిలి కూలీలు ఆగకుండా వలస పోయేలా చేస్తున్నాయి. కృష్ణా నది అత్యంత పొడవుగా ప్రవహించేది మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోనే. అయినా ఆ జిల్లా దాదాపు ఎడారిగా మారిపోయింది.
తెలంగాణ గ్రామీణ జిల్లాల్లోని ఆర్థిక సంక్షోభంపైరైతు ఆత్మహత్యల సంక్షోభం, అది సూచించిన విస్తృత ఆర్థిక విపత్తు — తెలంగాణ అసమర్థతకో ఇక్కడి ప్రజల చేతకానితనానికో సంకేతాలు కావు. తెలంగాణ వనరులు వ్యవస్థాగతంగా ఇతర చోట్లకు మళ్లిన, దాని అభివృద్ధికి వ్యవస్థాగతంగా ప్రాధాన్యం తగ్గిన, ఆ నిర్ణయాల పర్యవసానాలను తగిన ప్రభుత్వ మద్దతు లేకుండా ఇక్కడి ప్రజలే భరించాల్సి వచ్చిన ఒక రాష్ట్ర నిర్మాణానికి అవి సంకేతాలు. 2014లో ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం వచ్చినప్పుడు ఆ నిర్ణయాలన్నీ మిగిల్చిన నష్టాన్ని అది వారసత్వంగా అందుకుంది. నీటి కోసం మిషన్ భగీరథ, రైతు ఆదాయం కోసం రైతు బంధు, నీటిపారుదల కోసం కాళేశ్వరం — ఆ నష్టాన్ని సరిదిద్దడమే కొత్త రాష్ట్రపు తొలి దశాబ్దపు ప్రధాన పని అయింది.
