రాజధానిపై వాదన

తెలంగాణ చరిత్రలోనూ, రాష్ట్ర సాధన వాదనలోనూ హైదరాబాద్ నగరానికి ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. అది ఏకకాలంలో — తెలంగాణకు దక్కిన అతి పెద్ద వారసత్వం; 1956 విలీనం నుంచి ఆంధ్ర ఆశించిన ప్రధాన బహుమతి; ఆదాయాలు ఎక్కువగా తెలంగాణ ఖాతాలోనే జమవుతూ, అభివృద్ధిని మాత్రం ఆంధ్ర ఈ ప్రాంతానికి తోడ్పడిందని వాదించడానికి వాడుకున్న నగరం; విభజన తర్వాత ఉమ్మడి నగరంగా ప్రతిపాదించి, తెలంగాణకు సొంతంగా పూర్తి, అవిభక్త రాజధానిని నిరాకరించడానికి ప్రయత్నించిన రాజధాని.

రాజధాని నగర వాదనను అర్థం చేసుకోవాలంటే — 1956లో హైదరాబాద్ నిజంగా ఏమిటి, దాన్ని ఎవరు నిర్మించారు, విలీనం తర్వాతి అభివృద్ధికి ఎవరు నిధులిచ్చారు, ఎవరు దేనికి చెల్లించారో ఆర్థిక రికార్డులు ఏం చెబుతున్నాయి — ఇవి తెలియాలి. పత్రాల ఆధారంగా ఈ ప్రశ్నలకు జవాబు దొరికాక, తెలంగాణతో సమానమైన హక్కు హైదరాబాద్‌పై ఆంధ్రకు ఉందన్న వాదన పూర్తిగా కుప్పకూలుతుంది.

1956లో హైదరాబాద్ ఏమిటి

1 నవంబర్ 1956న విలీనం జరిగే ముందురోజు హైదరాబాద్ అభివృద్ధి కోసం ఎదురుచూస్తున్న చిన్న పరిపాలనా పట్టణం కాదు. అప్పటికే అది భారతదేశంలో ఐదో అతి పెద్ద నగరం — కుతుబ్ షాహీ, ఆసఫ్ జాహీ వంశాలు, వాళ్ల పాలనలో బతికి, పనిచేసి, పన్నులు కట్టిన తెలంగాణ ప్రజల తరాలు కలిసి నాలుగైదు శతాబ్దాల పాటు నిర్మించిన సమగ్ర మౌలిక వసతులతో.

ఆంధ్ర దగ్గర ఉన్నది: ఏమీ లేదు

1956 విలీనానికి తెలంగాణ తీసుకొచ్చినదానికీ, ఆంధ్ర తీసుకొచ్చినదానికీ మధ్య తేడా ఇంతకంటే స్పష్టంగా ఉండటం సాధ్యం కాదు. 1953లో ఏర్పడిన ఆంధ్రకు కర్నూలు తాత్కాలిక రాజధానిగా ఉంది; మూడేళ్ల పాటు అది తన అత్యంత ప్రాథమిక పరిపాలనా సమస్యలను కూడా పరిష్కరించుకోలేకపోయింది. ఉపాధ్యాయుల జీతాలు కూడా చెల్లించలేని స్థితిలో రాష్ట్రం ఉందని దాని సొంత ముఖ్యమంత్రే ఒప్పుకున్నారు. దాని సొంత పత్రికలు ప్రతి నగరాన్నీ పరిశీలించి, రాజధానికి తగినది ఒక్కటీ లేదని తేల్చాయి.

హైదరాబాద్ నుంచి తమకు ఏం కావాలో ఆంధ్ర రాజకీయ నాయకులే స్పష్టంగా చెప్పారు. ఆంధ్ర మాజీ ముఖ్యమంత్రి టంగుటూరి ప్రకాశం 1953లో అన్నారు: “హైదరాబాద్ దక్కితే మా కష్టాలన్నీ తీరిపోతాయి.” “హైదరాబాద్‌కు తరలివెళ్లడం కోసం ప్రజలు ఉత్సాహంగా ఎదురుచూస్తున్నారు” అని నీలం సంజీవరెడ్డి ఆంధ్ర శాసనసభలో చెప్పారు. సాధ్యమైన రాజధానులపై ఆంధ్ర పత్రిక చేసిన సర్వే ఒకే ఒక్క పేరుతో ముగిసింది: “హైదరాబాద్ — ఒకే ఒక దారి, అదే ఏకైక దారి.”

ఈ నేపథ్యంలోనే విలీనం జరిగింది. ఆంధ్రకు హైదరాబాద్ కావాలి. తెలంగాణ దగ్గర హైదరాబాద్ ఉంది. విలీనంతో హైదరాబాద్ ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చేతికి వెళ్లింది — అందులో నిర్ణాయక అధికారం ఆంధ్ర సంఖ్యాబలానిదే. బదులుగా తెలంగాణకు దక్కింది పెద్దమనుషుల ఒప్పందం; దాని నిబంధనలను మొదటి రోజు నుంచే ఉల్లంఘించారు.

1956 తర్వాత హైదరాబాద్ అభివృద్ధికి నిధులిచ్చినది ఎవరు

విలీనం తర్వాత హైదరాబాద్ అభివృద్ధికి ఆంధ్ర పెట్టుబడులు, వ్యాపార చొరవే నిధులిచ్చాయని, అందువల్ల నగరంపై ఆంధ్రకు న్యాయమైన హక్కు ఉందని ఆంధ్ర రాజకీయ, వ్యాపార నాయకత్వంలోని ఒక వర్గం వాదిస్తోంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆర్థిక రికార్డులు ఈ వాదనను సమగ్రంగా తిప్పికొడతాయి.

ధ్వంసమైన పారిశ్రామిక వారసత్వం

తెలంగాణ పారిశ్రామిక పునాదిని అభివృద్ధి చేయడం మాట అటుంచి, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుంచి వారసత్వంగా వచ్చిన ప్రధాన పరిశ్రమలు మూతపడటానికి, అమ్ముడుపోవడానికి, పెట్టుబడులు లేక ఎండిపోవడానికి సమైక్య రాష్ట్రం వ్యవస్థాగతంగా అనుమతించింది. 1956 తర్వాత తెలంగాణలో జరిగిన పారిశ్రామిక విధ్వంసం ఆదాయాల మళ్లింపు అంత స్పష్టంగానూ నమోదైంది.

తెలంగాణకు వారసత్వంగా వచ్చిన పరిశ్రమలు మూతపడుతూ, అమ్ముడుపోతూ ఉండగా ఆంధ్ర నగరాల్లో కొత్త పరిశ్రమలు వెలుస్తున్నాయి. సమైక్య రాష్ట్ర చరిత్రలో తెలంగాణ ప్రాంతంలోని ఏ జిల్లాలోనూ పేరు చెప్పుకోదగిన ప్రధాన పరిశ్రమ ఒక్కటీ ఏర్పాటు కాలేదు; అదే సమయంలో విశాఖపట్నం, విజయవాడ, కాకినాడ, నెల్లూరు, తిరుపతి, కడప, కర్నూలులో అనేకం వచ్చాయి.

హైదరాబాద్‌లో, దాని చుట్టూ జరిగిన పారిశ్రామిక అభివృద్ధి తెలంగాణ భూమిని, నీటిని, విద్యుత్ వసతులను వాడుకుంది; కానీ తెలంగాణ ప్రజలకు ఉపయోగపడలేదు. రాజధాని చుట్టూ పనిచేయడానికి ఆంధ్ర నుంచి వచ్చిన వలసదారులకే ఈ సంస్థల్లో 95% కంటే ఎక్కువ ఉద్యోగాలు దక్కాయని రాష్ట్ర సొంత ఉద్యోగుల గణన గణాంకాల్లో నమోదైంది.

ఉమ్మడి రాజధాని ప్రతిపాదన: పట్టు వదలకుండా చేసిన చివరి ప్రయత్నం

2009 తర్వాత విభజన అనివార్యమయ్యాక, హైదరాబాద్‌ను ఉమ్మడి రాజధానిగానో, రెండు వారసత్వ రాష్ట్రాలకూ వేరుగా కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగానో చేయాలని ఆంధ్ర నాయకత్వంలోని ఒక వర్గం ప్రతిపాదించింది. నగరంలో ఆంధ్ర పెట్టిన పెట్టుబడుల వల్ల విడిపోయిన తర్వాత కూడా దాన్ని రాజధానిగా వాడుకునే హక్కు ఆంధ్రకు ఉందన్నదే ఆ వాదన.

ఈ వాదన వాస్తవంగా, తార్కికంగా, ఆచరణాత్మకంగా ప్రతి కోణంలోనూ నిలబడదు. రాజధాని నగరంతో సహా రాష్ట్ర ఖర్చుకు నిధులిచ్చినవి తెలంగాణ ఆదాయాలేనని ఆర్థిక రికార్డులు చెబుతున్నాయి. ఐదు శతాబ్దాల పాటు తెలంగాణ ప్రజలు, పాలకులు హైదరాబాద్‌ను నిర్మించారని చారిత్రక రికార్డు చెబుతోంది. ఆచరణాత్మక ప్రశ్న కూడా అంతే సులభం: తన సొంత రాష్ట్ర భూభాగంలో లేని, కలిపే కారిడార్ కూడా లేని ఒక రాజధాని నగరానికి ఆంధ్ర సామాన్యుడు ఎలా చేరుకుంటాడు?

2 జూన్ 2014న తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు హైదరాబాద్‌ను దాని రాజధానిగా నిర్ణయించారు; పదేళ్ల పరివర్తన కాలంలో అది మిగిలిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కూడా రాజధానిగా ఉంటుందని పేర్కొన్నారు. ఆ పరివర్తన కాలం ఒక రాజకీయ సర్దుబాటు మాత్రమే — హైదరాబాద్‌పై ఆంధ్ర యాజమాన్యాన్ని అంగీకరించడం కాదు. హైదరాబాద్ తెలంగాణ గుండె; ఎప్పుడూ అదే, ఇప్పటికీ అదే. దాన్ని నిర్మించినది తెలంగాణ ప్రజలు. ఆంధ్ర రాజకీయ ఒత్తిడితో దాన్ని తీసుకున్నారు. రాష్ట్ర సాధనతో అది ఎప్పటినుంచో ఎక్కడిదో అక్కడికే తిరిగి వచ్చింది.