తెలంగాణ విశాలాంధ్రను ఎందుకు వ్యతిరేకించింది

కొత్తగా ఏర్పడిన ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో తెలంగాణను విలీనం చేసే ప్రతిపాదనను తెలంగాణలో ఎవరూ ఆహ్వానించలేదు. 1955లో సాక్ష్యాలు వినడానికి రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం ఈ ప్రాంతంలో పర్యటించినప్పుడు, పార్టీలకు, సామాజిక వర్గాలకు అతీతంగా తెలంగాణ నాయకుల జవాబు ఒకేలా, స్పష్టంగా ఉంది: ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉంటేనే ఈ ప్రాంతానికి మేలు; పెద్ద తెలుగు రాష్ట్రం వల్ల ఏ ప్రయోజనం వచ్చినా, విలీనం వల్ల వచ్చే ప్రమాదాలే ఎక్కువ.

ఇది భావోద్వేగం కాదు. ఇది లెక్క. పొట్టి శ్రీరాములు ఆమరణ దీక్ష తర్వాత 1953లో మద్రాసు నుంచి ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పటి నుంచి పొరుగున ఏం జరుగుతోందో తెలంగాణ రాజకీయ నాయకులు గమనించారు. కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఎలా పనిచేస్తోందో, ఎవరికి సేవ చేస్తోందో, దాని రాజకీయ శక్తులు ఎటు మళ్లుతున్నాయో వారు చూశారు. వారు చూసినది వారికి నమ్మకం కలిగించలేదు.

ఆర్థిక వాదన

1955లో తెలంగాణ పేద ప్రాంతం కాదు. ఆర్థిక పరంగా అది మిగులు ప్రాంతం. తెలంగాణ కేంద్రంగా ఉన్న హైదరాబాద్ రాష్ట్రం స్థిరంగా ఆదాయ మిగులును నమోదు చేసేది. దాని ఆదాయాలు దాని వ్యయాలను మించేవి. దీనికి భిన్నంగా ఆంధ్ర లోటులో ఉంది. ఆ కోణంలో చూస్తే ప్రతిపాదిత విలీనం సమానుల మధ్య జరిగేది కాదు: తనకు తానే నిధులు సమకూర్చుకోగల ప్రాంతాన్ని, అలా చేయలేని ప్రాంతంతో కలవమని అడుగుతున్న విలీనం అది.

తెలంగాణ నాయకులు స్పష్టంగా వాదించారు: విలీన రాష్ట్రాన్ని ఆంధ్ర రాజకీయ కేంద్రం నుంచి పాలిస్తే — సంఖ్యాబలం దానిదే కాబట్టి శాసనసభ నియంత్రణ కూడా దానిదే అవుతుంది — తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాలు ఆంధ్ర ప్రాధాన్యాల వైపే ప్రవహిస్తాయి. తరతరాలుగా నిజాంల కింద నిర్మితమైన హైదరాబాద్ మౌలిక వసతులు ఉమ్మడి ఆస్తి అవుతాయి; విలీన రాష్ట్ర ఆదాయాలకు తెలంగాణ ఇచ్చే వాటా మాత్రం నిశ్శబ్దంగా ఒక ఉమ్మడి నిధిలో కలిసిపోతుంది — ఆంధ్ర తన వాటా కంటే ఎక్కువ తీసుకునే నిధిలో.

ఇది ఊహాజనిత భయం కాదు. ఒక ప్రాంతానికి శాశ్వత సంఖ్యాధిక్యత ఉన్నప్పుడు ప్రజాస్వామిక శాసనసభ ఎలా పనిచేస్తుందో చెప్పే నిర్మాణాత్మక విశ్లేషణ ఇది. ప్రతి బడ్జెట్, ప్రతి కేటాయింపు నిర్ణయం, ప్రతి నియామకం రాష్ట్రంలోని ఒకే భాగం నుంచి వచ్చిన మెజారిటీయే చేస్తుంది. ఎంత ఉత్పాదకమైనా, మైనారిటీ ప్రాంతానికి ఎలాంటి నిర్మాణాత్మక రక్షణా ఉండదు.

ఉద్యోగాల వాదన

తెలంగాణ విద్యావంతుల వర్గం ప్రధానంగా హైదరాబాద్ రాష్ట్ర పరిపాలనలోనే ఉద్యోగాలు చేసేది. బ్యూరోక్రసీ, రెవెన్యూ సర్వీసులు, న్యాయవ్యవస్థ, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు — అన్నింటిలోనూ తెలంగాణ ప్రాతినిధ్యం గణనీయంగా ఉండేది; ఎందుకంటే వారికి ఉద్యోగాలిచ్చిన రాష్ట్రం హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, అందులో తెలంగాణదే సంఖ్యాపరమైన, చారిత్రక ఆధిక్యం.

ఆంధ్రతో విలీనం దీన్ని పూర్తిగా మార్చేస్తుంది. కొత్త, పెద్ద రాష్ట్రం తన సివిల్ సర్వీసును ఉమ్మడి నిధి నుంచి తీసుకుంటుంది. ఆంధ్ర జనాభా ఎక్కువ. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ వ్యవస్థలో చదువుకున్న ఆంధ్ర విద్యావంతుల వర్గం పోటీ పరీక్షలకు బాగా సిద్ధమై ఉంది. విలీన రాష్ట్రమంతటా బహిరంగ పోటీలో తెలంగాణ అభ్యర్థులు అపారమైన సంఖ్యాపరమైన ప్రతికూలతను ఎదుర్కొంటారు.

అందుకే తెలంగాణ నాయకులు రక్షణలు కోరారు — ప్రత్యేకించి ముల్కీ నిబంధనల కొనసాగింపు, అమలు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు స్థానిక అభ్యర్థిగా పరిగణించబడాలంటే కొంతకాలం స్థానిక నివాసం తప్పనిసరి చేస్తూ, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఉద్యోగాలను ఇవి చాలాకాలంగా నియంత్రించాయి. ఈ నిబంధనలు పనిచేశాయి. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు ఆ ప్రాంత సొంత జనాభాను ప్రతిబింబించేలా అవి చూశాయి. విలీన ఆంధ్ర-తెలంగాణ రాష్ట్రంలో ఈ రక్షణలు బతికిబట్టకట్టవని, ఒకవేళ కాగితంపై బతికినా ఆచరణలో అమలు కావని తెలంగాణ నాయకులు అనుమానించారు.

రాజకీయ వాదన

విలీన రాష్ట్ర సంఖ్యా గణితం సూటిగా, ఆందోళనకరంగా ఉంది. తెలంగాణ కంటే ఆంధ్ర జనాభా ఎక్కువ. జనాభా ఆధారంగా ఏర్పడే ఏ శాసనసభలోనైనా ఆంధ్రకే ఎక్కువ స్థానాలు వస్తాయి. అంటే ఆంధ్ర ప్రయోజనాలు తెలంగాణ ప్రయోజనాలకు భిన్నంగా ఉన్న ప్రతి ప్రశ్నలోనూ — వనరుల కేటాయింపు, ఉద్యోగాల విషయంలో అది ఆచరణలో ప్రతి ప్రశ్నే — ఆంధ్రే గెలుస్తుంది. తప్పనిసరిగా దురుద్దేశంతో కాదు, కేవలం ప్రజాస్వామిక అంకగణితం పనిచేసే తీరు వల్లే.

1955 నాటి తెలంగాణ రాజకీయ నాయకులు తెలుగు మాట్లాడే రాష్ట్రం అనే ఆలోచనకు సూత్రప్రాయంగా వ్యతిరేకం కాదు. వారిలో చాలామంది ఐక్యత వెనుక ఉన్న సాంస్కృతిక, భాషా వాదనను అర్థం చేసుకున్నారు. వారు వ్యతిరేకించినది — హామీలు లేని, నిర్మాణాత్మక రక్షణలు లేని, మెజారిటీ ఆధిపత్య శాసనసభ ఒత్తిళ్లను తట్టుకుని నిలబడగల అమలు చేయదగిన భద్రతలు లేని విలీనాన్ని.

ఆంధ్రను తిరస్కరించినందుకు కాదు, ప్రత్యేక రాష్ట్రం లేకపోతే తమకు అసలు రాష్ట్రమే ఉండదని అర్థమైనందుకే వారు ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోరారు. వారికి మిగిలేది ఆంధ్రే — దానికి తెలంగాణ అతికించి ఉంటుంది.

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం విన్నది

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం ముందు తెలంగాణ పక్షాన ఇచ్చిన సాక్ష్యం, దేశంలోని ఏ ప్రాంతం ఇచ్చిన సాక్ష్యంతో పోల్చినా అత్యంత క్రమబద్ధమైనది, పదార్థవంతమైనది. సాక్షులు గణాంకాలతో వచ్చారు. ఆదాయ లెక్కలు సమర్పించారు. ఉద్యోగాల గణాంకాలు వివరించారు. భావోద్వేగ భాషలో కాక, పరిపాలన, ఆర్థిక విశ్లేషణ భాషలో వాదన చేశారు.

సంఘం విన్నది. సాక్ష్యాలను తూచిన తర్వాత, ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రమే వివేకవంతమైన మార్గమని అది తేల్చింది. తెలంగాణ భయాలు సబబేనని దాని నివేదిక అంగీకరించింది. విశ్వసనీయమైన హామీలు లేకుండా విలీనం జరిగితే, తెలంగాణ నాయకులు భయపడిన పరిణామాలే జరిగే అవకాశం ఉందని అది పేర్కొంది.

అయినా విలీనం జరిగింది. రాజకీయ ఒత్తిడితో, జాతీయ స్థాయిలో ఆంధ్ర చేసిన తీవ్ర లాబీయింగ్‌తో, పెద్ద ఏకీకృత తెలుగు రాష్ట్రమే పరిపాలనాపరంగానూ రాజకీయంగానూ మేలన్న జాతీయ నాయకత్వంలోని కొందరి నమ్మకంతో సంఘం సిఫారసును తోసిపుచ్చారు.

1955లో తెలంగాణ నాయకులు వ్యక్తం చేసిన భయాలు, సంకుచిత ప్రయోజనాలను కాపాడుకునే పిరికివారి భయాలు కావు. మైనారిటీకి నిర్మాణాత్మక రక్షణలు లేని ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థలో సంఖ్యాధిక్యం నుంచి వచ్చే అధికారం ఎలా పనిచేస్తుందో చెప్పే కచ్చితమైన అంచనాలు అవి. 1956 తర్వాతి దశాబ్దాల్లో ఆ అంచనాల్లో ప్రతి ఒక్కటీ నిజమైంది. 1956 విలీనం జరిగింది — తెలంగాణ అంగీకరించినందుకు కాదు, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం సిఫారసు చేసినందుకు కాదు, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అది మంచిదని భావించినందుకు కాదు. ఆ ప్రశ్నను అధ్యయనం చేయడానికే నియమించిన సంఘపు హేతుబద్ధ సిఫారసులను ఆంధ్ర నాయకత్వపు రాజకీయ ఒత్తిడి ముంచెత్తినందుకే అది జరిగింది.

1956 తర్వాతి దశాబ్దాల్లో జరిగినది సరిగ్గా తెలంగాణ భయపడినదే. మరింత చొరవ గల ఇతర ప్రాంత ప్రజలు తెలంగాణను ఒక కాలనీగా మార్చవచ్చన్న ఎస్ఆర్‌సీ హెచ్చరిక, హెచ్చరికే కాదని తేలింది. నిజంగా జరిగినదానికి అది కచ్చితమైన వర్ణన అని తేలింది.

← మునుపటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం: 1948 నుంచి 1956 తదుపరి → రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం