విశాలాంధ్ర చరిత్రను ఆంధ్ర దృక్కోణం నుంచి చెప్పినప్పుడు, అది తెలుగు గర్వం, భాషా ఐక్యత, ఒకే భాష ఒకే సంస్కృతి ఉన్న ప్రజలు సహజంగా కలిసిరావడం అనే కథగా చెబుతారు. ఆ కథకు భావోద్వేగపరంగా ప్రతిధ్వనించే లాభం ఉంది. 1953 నుంచి 1956 వరకు ఆంధ్ర రాజకీయ నాయకులే, ఆంధ్ర పత్రికలే, ఆంధ్ర శాసనసభ రికార్డులే దాన్ని ఖండించడం అనే నష్టం కూడా ఉంది.
తెలంగాణతో విలీనం నుంచి ఆంధ్ర కోరుకున్నదేమిటో అనేది రహస్యం కాదు. అది బహిరంగంగా, పదేపదే, రికార్డులో చెప్పారు. ఆంధ్ర మూడు విషయాలు కోరుకుంది; వాటిలో ఏ ఒక్కదానికీ సాంస్కృతిక ఐక్యతతో గానీ, భాషా సంఘీభావంతో గానీ సంబంధం లేదు. దానికి ఒక రాజధాని నగరం కావాలి. ఆర్థిక ఆదుకోలు కావాలి. సముద్రం వైపు వెళ్తూ తెలంగాణ గుండా ప్రవహించే నదులపై నియంత్రణ కావాలి.
మూడు విషయాలు, నమోదైనవి, తిరస్కరించలేనివి
రాజధాని నగరం: ఆంధ్ర అత్యంత తక్షణ సమస్య
1953 అక్టోబర్‌లో మద్రాసు నుంచి ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని వేరు చేసినప్పుడు దానికి సరైన రాజధాని లేదు. తాత్కాలిక ఏర్పాటుగా కర్నూలును ఎంచుకున్నారు, కానీ అది పూర్తిగా అనుకూలం కాదని ఆంధ్రలోని ప్రతి రాజకీయ నాయకుడూ అంగీకరించారు. ఆనాటి ప్రముఖ తెలుగు దినపత్రిక ఆంధ్ర పత్రిక సాధ్యమైన ప్రతి నగరాన్నీ సర్వే చేసినట్టుగా పరిశీలించి, అన్నీ సరిపోవని తేల్చింది.
పత్రికల్లో, శాసనసభలో ఆంధ్ర రాజధాని సంక్షోభం, 1953 నుంచి 1956
- కడప కోటిరెడ్డి, ప్రభావవంతమైన నాయకుడు: “ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో జిల్లా స్థాయి కార్యాలయాలు పెట్టడానికే సరైన చోటు లేదు; ఇక రాష్ట్ర రాజధాని కార్యాలయాలకు చోటు వెతకడం ఎక్కడ?” (ఆంధ్ర పత్రిక, 13 మార్చి 1953)
- టంగుటూరి ప్రకాశం, మాజీ ముఖ్యమంత్రి: “హైదరాబాద్ దొరికితే మన కష్టాలన్నీ తీరిపోతాయి. కానీ అది మనకెలా దక్కుతుంది? దాని కోసం ఎలా పనిచేయాలో ఆలోచించాలి.” (ఆంధ్ర పత్రిక, 2 జూన్ 1953)
- వై. సూర్యనారాయణ రావు, కాంగ్రెస్ నాయకుడు: “రాజధాని నగరం కర్నూలుపై మనం ఇప్పటికే ఒక కోటి రూపాయలు ఖర్చు చేశాం. ఇంకా ఖర్చు చేస్తున్నాం. అంత ఖర్చు చేసినా కర్నూలు పట్టణం రాజధానికి తగిన రూపు సంతరించుకుందా? అస్సలు లేదు.” (ఆంధ్ర పత్రిక, 29 సెప్టెంబర్ 1954)
- నీలం సంజీవరెడ్డి: “హైదరాబాద్‌కు మారడం కోసం ప్రజలు ఉత్సాహంగా ఎదురుచూస్తున్నారు. కర్నూలు నుంచి రాష్ట్ర రాజధానిని మార్చడం ఎవరికీ బాధ కలిగించడం లేదు.” (ఆంధ్ర పత్రిక, 9 ఆగస్టు 1954)
- నగరాలపై ఆంధ్ర పత్రిక సర్వే: విశాఖపట్నం — రెండు లారీలు సురక్షితంగా దాటగల రహదారి లేదు. కాకినాడ — రాజధానికి తగిన భవనాలు లేవు. రాజమండ్రి — కనీస అవసరాలే లేవు. బెజవాడ — ఉన్న స్థలం కంటే జనమే ఎక్కువ. గుంటూరు — తన సొంత ప్రజలకే అంతంతమాత్రం. హైదరాబాద్: ఒకే ఒక్క దారి. (ఆంధ్ర పత్రిక, 7 మార్చి 1956)
ఎస్ఆర్‌సీ కూడా తన నివేదికలో ఈ ధోరణిని గుర్తించింది. విశాలాంధ్ర సమర్థకులు చేసిన వాదనలను పరిశీలిస్తూ పేరా 371లో, ముందుకు తెచ్చిన వాదనల్లో ఒకటి — తెలంగాణతో విలీనం “ఆంధ్రకు శాశ్వత రాజధాని వెతికే కష్టమైన, చికాకు పెట్టే సమస్యను పరిష్కరిస్తుంది, ఎందుకంటే హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ జంట నగరాలు విశాలాంధ్ర రాజధానిగా ఉండటానికి చాలా అనువైనవి” అని ఆ సంఘం నమోదు చేసింది. సంఘం ఆ వాదనను నమోదు చేసింది తప్ప సమర్థించలేదు. కానీ ఆ వాదనే అంతా చెబుతుంది: ఆంధ్రకు హైదరాబాద్ కావాలి, హైదరాబాద్ తెలంగాణది.
1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును లోతైన సందేహంతో గమనించిన డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ దీని గురించి మొదటినుంచీ హెచ్చరించారు. ఆయన మాటలు కనికరం లేనివి.
కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి నిర్దిష్ట రాజధాని లేదు. రాజధాని లేకుండా ఒక రాష్ట్రం ఏర్పడటం నేనెప్పుడూ వినలేదని సందర్భవశాత్తూ చెప్పవచ్చు. ప్రతిపాదిత ఆంధ్ర రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని ఒక్క రాత్రి కూడా మద్రాసు నగరంలో ఉండనిచ్చే మర్యాద శ్రీ రాజగోపాలాచారి చూపరు. కొత్త ప్రభుత్వం తన నివాసాన్ని తానే ఎంచుకుని, పనులు జరపడానికి అక్కడ తన గుడిసెలను తానే కట్టుకోవాలి. మనం ఏ చోటు ఎంచుకోగలం? దేనితో గుడిసెలు కట్టగలం? ఆంధ్ర ఒక సహారా, అందులో ఒయాసిస్సులే లేవు.
డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్, రచనలు, ప్రసంగాలుఆంధ్ర ఒక సహారా. ఒయాసిస్సు తెలంగాణ వద్ద ఉంది. మౌలికంగా చూస్తే విలీనం అంటే — సహారా ఒయాసిస్సును మింగేసి, ఆ తర్వాత ఆ నీటికి తానే కారణమని చెప్పుకోవడం.
ఆర్థిక ఆదుకోలు: ఆంధ్ర దివాలా
రాజధాని సమస్య కనిపించేది, ఇబ్బందికరమైనది. ఆర్థిక సమస్య మాత్రం అస్తిత్వానికే సంబంధించినది. 1953లో ఏర్పడిన క్షణం నుంచే ఆంధ్ర రాష్ట్రం తన కనీస బాధ్యతలు నిర్వర్తించలేకపోయింది. ఆ సంక్షోభాన్ని దాని నాయకులే తమ సొంత మాటల్లో ఎంత నిజాయితీగా నమోదు చేశారంటే, ఆరు దశాబ్దాల తర్వాత చదివితే అది విస్మయం కలిగిస్తుంది.
ఆంధ్ర ఆర్థిక సంక్షోభం, దాని సొంత నాయకులే నమోదు చేసినది
- నీలం సంజీవరెడ్డి, ఉప ముఖ్యమంత్రి: “ఇప్పుడు మనం 18 కోట్ల రూపాయల లోటుతో నెట్టుకొస్తున్నాం. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆదుకోకపోతే సిబ్బందికి జీతాలు చెల్లించే స్థితిలో లేము.” (ఆంధ్ర శాసనసభ, 5 నవంబర్ 1953)
- బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, ముఖ్యమంత్రి: “22 కోట్ల రూపాయల ఆదాయంలో పరిపాలనా వ్యయమే 20 కోట్లు మింగేస్తోంది.” (ఆంధ్ర శాసనసభ, 15 సెప్టెంబర్ 1954)
- నీలం సంజీవరెడ్డి: “ఏర్పడిన తొలి సంవత్సరంలోనే ఆంధ్ర ప్రభుత్వం 6 కోట్ల రూపాయలు అప్పు చేయాల్సి వచ్చింది.” (ఆంధ్ర శాసనసభ, 25 జనవరి 1956)
- బెజవాడ గోపాలరెడ్డి: “ఉపాధ్యాయులకు నెలసరి జీతాలు క్రమం తప్పకుండా చెల్లించడం కూడా కష్టమైన పనిగా మారింది.” (ఆంధ్ర పత్రిక, 1 అక్టోబర్ 1953)
- ఎం. భక్తవత్సలం, మద్రాసు ఆర్థిక మంత్రి: “ఆంధ్ర ప్రాంతపు అమ్మకపు పన్ను వసూళ్లు చాలా స్వల్పం.” (మద్రాసు శాసనసభ, 31 జనవరి 1953)
- ఆంధ్ర వాణిజ్య మండలి: “ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో పరిశ్రమలే లేవు.” (ఆంధ్ర పత్రిక, 20 జనవరి 1953)
- బెజవాడ గోపాలరెడ్డి: “ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో బొగ్గూ లేదు, చమురూ లేదు. విద్యుత్ చాలా ఖరీదు.” (ఆంధ్ర పత్రిక, 7 అక్టోబర్ 1953)
- ఆంధ్ర పత్రిక: “రాష్ట్ర ఆదాయంలో భారీ లోటు ఉంది. కొత్త ప్రాజెక్టులేవీ చేపట్టడం అస్సలు సాధ్యం కాదు.” (9 ఫిబ్రవరి 1956)
ఈ ఆర్థిక చిత్రాన్ని ఎస్ఆర్‌సీ వివరంగా పరిశీలించింది. పేరా 376లో దాని నిర్ధారణ నిర్ద్వంద్వంగా ఉంది: ఆంధ్ర రాష్ట్రం “ఏర్పడినప్పటి నుంచీ గణనీయమైన ఆర్థిక సమస్యను ఎదుర్కొంటోంది”, తెలంగాణతో పోలిస్తే దాని “తలసరి ఆదాయం తక్కువ”. తెలంగాణ మాత్రం “ఆర్థిక ఇబ్బందిని ఎదుర్కొనే అవకాశం చాలా తక్కువ” అని సంఘం తేల్చింది. ఎస్ఆర్‌సీ హెచ్చరించినట్టు, విలీనం అంటే తెలంగాణ స్థిర ఆదాయాలను ఆంధ్ర ఆర్థిక అనిశ్చితితో మార్చుకోవడమే.
4 నవంబర్ 1955 నాటి ఆంధ్ర పత్రిక సంపాదకీయం, తెలంగాణతో విలీనం ఆంధ్రకు ఏమిస్తుందో స్పష్టంగా చెప్పింది: “సిద్ధంగా ఉన్న, బాగా అభివృద్ధి చెందిన రాజధాని నగరం; సామాజిక, సాంస్కృతిక రంగాల్లో ప్రయోజనాలు; రవాణా, సమాచార సదుపాయాల అభివృద్ధి; ఆంధ్రలోని 8 జిల్లాల బదులు విశాలాంధ్రలోని 20 జిల్లాల నుంచి వనరులను సమీకరించి కృష్ణా, గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతాల్లో నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల అభివృద్ధి.” తెలుగు సోదరభావం గురించి ఒక్క మాట కూడా లేదు. తెలంగాణ ఖర్చుతో దక్కే స్పష్టమైన భౌతిక ప్రయోజనాల జాబితా మాత్రమే.
నదీ జలాలు: దీర్ఘకాలిక ఆట
విలీనం నుంచి ఆంధ్ర కోరుకున్న మూడోది, బహుశా అత్యంత పర్యవసానభరితమైనది — కృష్ణా, గోదావరి నదుల జలాలపై నియంత్రణ. రెండు నదులూ తెలంగాణ భూభాగంలో పుట్టి, తమ పొడవులో ఎక్కువ భాగం తెలంగాణ గుండా ప్రవహించి, ఆ తర్వాత ఆంధ్ర కోస్తా డెల్టా మీదుగా సముద్రాన్ని చేరతాయి. కృష్ణా పరీవాహక ప్రాంతంలో 68.5%, గోదావరిలో 69% తెలంగాణలోనే ఉన్నాయి. ఆ నదులపై నియంత్రణ లేకపోతే, కోస్తా డెల్టాలోని ఆంధ్ర వ్యవసాయ హృదయభూమి తెలంగాణను పాలించేవారి దయపైనే ఆధారపడాలి.
ఆంధ్రతో విలీనమైతే “కృష్ణా, గోదావరి జలాల వినియోగంపై తనకున్న ప్రస్తుత స్వతంత్ర హక్కులు” కోల్పోతామని తెలంగాణ ప్రత్యేకంగా భయపడిందని ఎస్ఆర్‌సీ పేరా 377లో నమోదు చేసింది. ఆ భయం పూర్తిగా సబబేనని తేలింది. విలీనం తర్వాత తెలంగాణలోని నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను వ్యవస్థాగతంగా జాప్యం చేశారు, నిధులు నిలిపేశారు, వదిలేశారు; అదే సమయంలో తెలంగాణ నుంచి మళ్లించిన ఆదాయాలతో సహా నిధులతో ఆంధ్ర డెల్టా నీటిపారుదల వ్యవస్థను విస్తరించారు.
వారి ప్రకటనలు, ఆవేశపూరిత మాటలన్నింటిలోనూ ఉమ్మడి భాష గురించి గానీ, ఉమ్మడి సంస్కృతి గురించి గానీ, తెలుగు ప్రజల భావోద్వేగ ఐక్యత గురించి గానీ ఇసుమంత ప్రస్తావన కూడా లేదు. అప్పటి ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని దాని దయనీయ స్థితి నుంచి బయటపడేయడమే వారి ఆందోళన అంతా.
విశాలాంధ్ర కోసం ఒత్తిడి వెనుక ఉన్న అసలు ప్రేరణల గురించినినాదం, వాస్తవం
తెలుగు సోదరభావం శక్తివంతమైన నినాదం. అది భావోద్వేగపరంగా ప్రతిధ్వనించింది, బహిరంగంగా దాన్ని ఎదిరించడం కష్టం, పైగా విలీనానికి అది ఒక సాంస్కృతిక, నాగరికతా ప్రాజెక్టు రూపాన్ని ఇచ్చింది — నిజానికి అది ఏమిటో దాన్ని కప్పిపుచ్చుతూ: సంపన్న పొరుగుతో యాదృచ్ఛికంగా ఒకే భాష పంచుకున్న దివాలా రాష్ట్రానికి ఇచ్చిన ఆదుకోలు ఆపరేషన్ అది.
కానీ రాజకీయ యూనిట్లను కలపడానికి భాష ఒక్కటే ఎప్పుడూ సరిపోయే కారణం కాదు. పునర్వ్యవస్థీకరణకు ఏకైక ఆధారంగా “ఒకే భాష ఒకే రాష్ట్రం” సూత్రాన్ని ఎస్ఆర్‌సీ స్పష్టంగా తిరస్కరించింది. ఇంగ్లీషు మాట్లాడే దేశాలు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో పలు రాష్ట్రాలుగా ఉన్నాయి. జర్మన్ మాట్లాడేవారు స్విట్జర్లాండ్‌లోనూ జర్మనీలోనూ ఉన్నారు. తెలంగాణ, ఆంధ్ర తెలుగు మాట్లాడతాయనే కారణంతో అవి ఒకే రాష్ట్రంలో ఉండాల్సిన అవసరం లేదు — స్కాట్లాండ్, ఇంగ్లండ్ ఇంగ్లీషు మాట్లాడతాయనే కారణంతో అవి ఒకే దేశం కావాల్సిన అవసరం లేనట్టే.
ప్రజాస్వామిక పాలన ప్రతి సూత్రం ప్రకారం, ఎస్ఆర్‌సీ సొంత సిఫారసు ప్రకారం అవసరమైనది — తెలంగాణ ప్రజల సమ్మతి. ఆ సమ్మతిని ఎన్నడూ ఇవ్వలేదు. దాని స్థానంలో తెలుగు సోదరభావ నినాదం, పెద్దమనుషుల ఒప్పంద వాగ్దానం, తెలంగాణ హక్కులను కాపాడటం కంటే ఆంధ్ర డిమాండ్లను సర్దుబాటు చేయడమే సులభమని భావించిన జాతీయ నాయకత్వపు రాజకీయ ఒత్తిడి వచ్చాయి.
ఆంధ్రకు దాని రాజధాని నగరం, దాని ఆర్థిక ఆదుకోలు, దాని నదీ జలాలు దక్కాయి. తెలంగాణకు భగ్నమైన వాగ్దానాలు, అర్ధ శతాబ్దపు దోపిడీ, చివరకు 58 ఏళ్ల తర్వాత తాను ఎప్పుడూ అర్హురాలైన ప్రత్యేక రాష్ట్రం దక్కాయి.