వద్దని చెప్పిన సంఘం

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం చిన్నపాటి అధికార సంస్థ కాదు. 1953లో జస్టిస్ ఫజల్ అలీ నేతృత్వంలో భారత ప్రభుత్వం దీన్ని ఏర్పాటు చేసి, భారత రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ ప్రశ్నను పరిశీలించి ఆధారాల ఆధారంగా సిఫారసులు చేయాలన్న నిర్దిష్ట బాధ్యత అప్పగించింది. అది దేశమంతటా పర్యటించి, వేల వినతులను విని, ప్రతిపాదిత ప్రతి పునర్వ్యవస్థీకరణ ఆర్థిక, పరిపాలనా వాస్తవాలను జాగ్రత్తగా అధ్యయనం చేసింది.

తెలంగాణ విషయానికి వచ్చేసరికి సంఘం తన పనిని సమగ్రంగా చేసింది. తెలంగాణ, ఆంధ్ర రెండింటి ఆర్థిక స్థితిని పరిశీలించింది. తెలంగాణ ప్రజల భయాలను విన్నది. ఆంధ్ర నాయకత్వం చేస్తున్న రాజకీయ ఒత్తిడిని అంచనా వేసింది. ఈ జాగ్రత్తైన పరిశీలన చివరలో, ఆంధ్ర నాయకత్వం కోరుకున్నదానికి సరిగ్గా వ్యతిరేకమైన నిర్ణయానికి వచ్చింది: తెలంగాణను ఆంధ్రతో విలీనం చేయకూడదు. ఇప్పుడు కాదు. తెలంగాణ స్వేచ్ఛగా వ్యక్తపరిచిన సమ్మతి లేకుండా కాదు.

తెలంగాణపై సంఘం నిర్ధారణలు

ఎస్ఆర్‌సీ నివేదిక తెలంగాణ గురించి సవివరంగా ప్రస్తావించింది. ఈ ప్రాంత పరిస్థితిపై దాని నిర్ధారణలు వివరంగా, నిర్దిష్టంగా, విలీన ప్రమాదాల గురించి కచ్చితంగా ఉన్నాయి. మూడు పరిశీలనల సముదాయాలు కీలకమైనవి.

దోపిడీ భయంపై

నీటి ప్రశ్నపై

తెలంగాణ ఆర్థిక బలం, ఆంధ్ర బలహీనతపై

సంఘం స్పష్టంగా చెబుతోంది: తెలంగాణకు ఆంధ్ర అవసరమైన దానికంటే, ఆంధ్రకు తెలంగాణ వనరులే చాలా ఎక్కువ అవసరం. ఏ విలీనమైనా ఆంధ్ర లాభం కోసం తెలంగాణను పిండేసే ప్రమాదం ఉంది. తెలంగాణ ప్రజల భయాలు సముచితమైనవి, ఆర్థిక వాస్తవాల్లో పాతుకున్నవి.

సిఫారసు: ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రం

ఈ నిర్ధారణల ఆధారంగా ఎస్ఆర్‌సీ పేరా 386లో తన సిఫారసు చేసింది. దాన్ని పూర్తిగా చదవడం విలువైనది; ఎందుకంటే 1956లో రాజకీయ ఒత్తిడితో ఈ సిఫారసును తోసిపుచ్చడమే తెలంగాణ ఆధునిక చరిత్రలోని మూల అన్యాయం.

పేరా 388లో సంఘం ఒక కీలక భద్రతను జోడించింది. ఏకీకరణకు వ్యతిరేకంగా తెలంగాణలో ప్రజాభిప్రాయం స్థిరపడితే, తెలంగాణ ప్రత్యేక యూనిట్‌గానే కొనసాగాలి. ఏ విలీనమైనా బయటి నుంచి వచ్చే రాజకీయ ఒత్తిడి నుంచి కాక, తెలంగాణ సొంత స్వేచ్ఛా సంకల్పం నుంచే పుట్టాలని సంఘం స్పష్టం చేసింది.

పేరా 384లో సంఘం, రాజ్యాంగ ఏర్పాట్లు నిజమైన రాష్ట్ర హోదాకు ప్రత్యామ్నాయం కాగలవా అనే ప్రశ్నను ప్రస్తావించి, భవిష్యద్దర్శనంగా నిరూపితమైన సూటిదనంతో జవాబిచ్చింది:

రాబోయే దశాబ్దాల్లో తెలంగాణకు ఇవ్వబోయే ఒప్పందాలు, పథకాలు, రాజ్యాంగ రక్షణలన్నీ నిష్ఫలమవుతాయని సంఘం 1955లోనే అంచనా వేసింది. వాటిలో ప్రతి ఒక్కదాని గురించీ అది సరిగ్గా చెప్పింది. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, ఎనిమిది సూత్రాల పథకం, ఐదు సూత్రాల పథకం, ముల్కీ నిబంధనలు, ఆరు సూత్రాల పథకం — ఎస్ఆర్‌సీ అంచనా వేసినట్టే అన్నీ విఫలమయ్యాయి.

ఒకే భాష ఒకే రాష్ట్రం: సంఘం తిరస్కరించిన సూత్రం

విశాలాంధ్ర కోసం ఆంధ్ర కేంద్ర వాదన భాషా ఐక్యత సూత్రం: ఒకే భాష అంటే ఒకే రాష్ట్రం. ఈ సూత్రాన్ని ఎస్ఆర్‌సీ జాగ్రత్తగా పరిశీలించి, పునర్వ్యవస్థీకరణకు ఏకైక ఆధారంగా దాన్ని స్పష్టంగా తిరస్కరించింది.

సంఘం స్పష్టంగా చెప్పింది: ఒకే భాష మాట్లాడటం వల్ల ఒకే రాష్ట్రం పంచుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. ఏ సూత్రాన్నీ ఉల్లంఘించకుండానే ఒకటికంటే ఎక్కువ తెలుగు రాష్ట్రాలు ఉండవచ్చు. తెలుగు సోదరభావం ఒకే రాష్ట్రాన్ని కోరుతుందన్న ఆంధ్ర వాదన సూత్రం కాదు. ఆంధ్ర ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడే విలీనాన్ని సమర్థించడానికి వాడిన సౌకర్యం అది.

ఆంధ్ర స్పందన: సూత్రం కాదు, కంగారు

తెలంగాణ ప్రత్యేకంగానే ఉండాలన్న ఎస్ఆర్‌సీ సిఫారసు వెలువడినప్పుడు ఆంధ్రలో స్పందన బహిరంగ కంగారే. హైదరాబాద్‌పై, తెలంగాణ వనరులపై పట్టు సాధించడంపైనే తన భవిష్యత్తును పణంగా పెట్టిన రాజకీయ నాయకత్వం ఆ నిర్ధారణను అంగీకరించలేకపోయింది. 1955 నవంబర్‌లో ఆంధ్ర పత్రికలో నమోదైన వారి స్పందనలు, విశాలాంధ్ర కోసం ఒత్తిడి వెనుక ఉన్న ఆత్రుతను, స్వప్రయోజనాన్ని బయటపెడతాయి.

ఈ ప్రకటనలు బయటపెట్టేది అసాధారణమైనది. ఎస్ఆర్‌సీ విషయపరంగా తప్పు అని ఆంధ్ర నాయకులు వాదించలేదు. అవకాశం చేజారిపోతుందని వాదించారు. తెలంగాణ సమ్మతి కోసం ఎదురుచూస్తే ఆ సమ్మతి ఎన్నటికీ రాదని. కాలంతో పాటు తెలంగాణ వ్యతిరేకత మరింత గట్టిపడుతుంది కాబట్టే వేగం అవసరమని. మరో మాటలో చెప్పాలంటే: తెలంగాణ ఆపగలిగేలోపే విలీనం జరిగిపోవాలి.

ఆంధ్ర శాసనసభ తీర్మానం: భగ్నం చేయడానికే చేసిన వాగ్దానాలు

25 నవంబర్ 1955న ముఖ్యమంత్రి బెజవాడ గోపాలరెడ్డి ఆంధ్ర శాసనసభలో ఒక తీర్మానం ప్రవేశపెట్టారు; విలీనం తర్వాత తెలంగాణను ఉదారంగా చూస్తామని వాగ్దానం చేస్తూ అది ఏకగ్రీవంగా ఆమోదం పొందింది.

ఈ హామీల్లో ప్రతి ఒక్కటినీ ఉల్లంఘించారు — ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిన ఆ రోజైన 1 నవంబర్ 1956 నుంచే. తెలంగాణ వనరులను దాని ప్రజల కోసం కేటాయించలేదు. కొద్ది నెలల్లోనే ఆంధ్ర లోటును పూడ్చడానికి మళ్లించారు. ఉద్యోగ రక్షణలను దశాబ్దాలపాటు వ్యవస్థాగతంగా ఉల్లంఘించారు. తెలంగాణ నీటిపారుదల, విద్య, పరిశ్రమల అభివృద్ధిని ప్రతి మలుపులోనూ నిర్లక్ష్యం చేశారు. తెలంగాణ ప్రజలు ఈ హామీలు అడగలేదు. వారు అడిగింది అంతకంటే సరళమైనది: ఎస్ఆర్‌సీ సిఫారసు చేసినట్టు ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉండాలని. దాన్ని నిరాకరించారు. దాని స్థానంలో హామీలు ఇచ్చారు. ఆ తర్వాత ఆ హామీలనూ భగ్నం చేశారు.

సంఘం తీర్పు, చరిత్ర ధ్రువీకరించినది

దశాబ్దాల తర్వాత కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్, తెలంగాణ నీటి హక్కుల గురించి ఎస్ఆర్‌సీ చేసిన హెచ్చరికను దాదాపు అక్షరాలా ప్రతిధ్వనించింది. భారతదేశంలో కృష్ణా నది అత్యంత సుదీర్ఘ దూరం ప్రవహించే మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా పరిస్థితిని పరిశీలిస్తూ ట్రిబ్యునల్ ఇలా పేర్కొంది:

భారతదేశంలో కృష్ణా నది అత్యంత సుదీర్ఘ దూరం ప్రవహించే జిల్లా — అక్కడి ప్రజలకు తమ పొలాలు తడపడానికి సరిపడా నీరు దక్కలేదు. 1955లో ఎస్ఆర్‌సీ హెచ్చరించిన పర్యవసానం అదే. 1955లో ఇలా ఎన్నటికీ జరగదని ఆంధ్ర శాసనసభ వాగ్దానం చేసిన పర్యవసానం అదే. 2 జూన్ 2014న రాష్ట్ర సాధన వచ్చేవరకు 58 ఏళ్లపాటు అయినా జరిగిన పర్యవసానం అదే.

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం 1955లో విలీనానికి వద్దని చెప్పింది. 1956లో రాజకీయ ఒత్తిడితో దాని సిఫారసును తోసిపుచ్చారు. విలీనాన్ని బలవంతంగా రుద్దితే ఏమవుతుందో అది వేసిన అంచనాలు — ఆర్థిక, విద్య, నీరు, ఉద్యోగాలు, విద్యుత్ — ప్రతి రంగంలోనూ, ప్రతి వివరంలోనూ నిజమయ్యాయి. 1956 నుంచి 2014 వరకు తెలంగాణ కథ, అనేక విధాలుగా, ఎస్ఆర్‌సీ దశాబ్దం తర్వాత దశాబ్దం సరైనదని నిరూపితమవుతూ వచ్చిన కథే — లక్షలాది తెలంగాణ జీవితాల మూల్యంతో.