ముల్కీ నిబంధనలు, జై ఆంధ్ర

1972 నుంచి 1973 వరకు జరిగిన పరిణామాల వరుస స్వతంత్ర భారత రాజ్యాంగ చరిత్రలో అత్యంత అసాధారణమైన అధ్యాయాల్లో ఒకటిగా నిలిచిపోయింది. ఒక మైనారిటీ ప్రాంతం, తన సొంత గడ్డపై ఉద్యోగ హక్కును కాపాడుతూ దేశపు అత్యున్నత న్యాయస్థానం నుంచి ఒక చారిత్రక తీర్పును గెలుచుకుంది. పన్నెండు నెలలు తిరగకముందే, అదే రాష్ట్రంలోని ఆధిపత్య ప్రాంతానికి చెందిన పార్లమెంటరీ మెజారిటీ తన సంఖ్యాబలాన్ని ఉపయోగించి ఆ తీర్పును రద్దు చేసే చట్టాన్ని ఆమోదించింది. భారత సుప్రీంకోర్టును ఒక సాధారణ పార్లమెంటరీ మెజారిటీ తోసిపుచ్చింది — కోర్టు చట్టపరంగా తప్పు చెప్పిందని కాదు; ఒక రాష్ట్రంలోని ఒక ప్రాంతానికి ఫలితాన్ని తనవైపు తిప్పుకునేంత సీట్లు పార్లమెంట్‌లో ఉన్నాయని.

ఈ ఘట్టం తెలంగాణ చరిత్రలో ఒక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు. సంఖ్యాబలం ఉన్న మెజారిటీ రాజ్యాంగ రక్షణలను తోసిపుచ్చాలని నిర్ణయించుకున్నప్పుడు ఆ రక్షణల పరిమితులు ఏమిటో చెప్పే పాఠం అది. తమ హక్కులకు నమ్మదగిన రక్షణ ఒక్కటే — తమ సొంత ప్రత్యేక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం — అని తెలంగాణ ప్రజలు ఎందుకు తేల్చుకున్నారో దాదాపు మరేదానికంటే స్పష్టంగా అది వివరిస్తుంది.

ముల్కీ నిబంధనలు అంటే ఏమిటి

ముల్కీ నిబంధనలు విలీనం తర్వాత పుట్టినవి కావు. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందే, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోనే అవి మొదలయ్యాయి. తెలంగాణ ప్రాంతంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగం గానీ విద్యావకాశాలు గానీ కోరేవాళ్లు నిర్ణీత ఏళ్ల పాటు ఆ ప్రాంతంలో నివసించి ఉండాలని అవి నిర్దేశించాయి. ఉర్దూలో “ముల్కీ” అంటే స్థానికుడు, నివాసి అని అర్థం. ఇతర ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే మరింత చదువుకున్న, మెరుగైన పలుకుబడి ఉన్న జనం స్థానికులను వాళ్ల సొంత ప్రభుత్వ సర్వీసుల్లోనే పక్కకు నెట్టకుండా ఆపడానికే ఈ నిబంధనలు రూపొందించారు.

1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు తెలంగాణ ప్రాంతంలో ముల్కీ నిబంధనలు కొనసాగాయి; తెలంగాణ ఉద్యోగ హక్కులను కాపాడతామని పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఇచ్చిన హామీకి చట్టపరమైన చట్రాన్ని అవే అందించాయి. విలీన రాష్ట్రం ఏర్పడిన మొదటి రోజు నుంచే వాటిని ఉల్లంఘించారు — వేలాది మంది ఆంధ్ర ఉద్యోగులను తెలంగాణ పోస్టుల్లో నియమించారు. 1969 జై తెలంగాణ ఉద్యమం వాటిని అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేసింది. ఆ డిమాండ్‌ను బలప్రయోగంతో అణచివేశారు; ఆ తర్వాత కుదిరిన అఖిలపక్ష ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించారు. ముల్కీ నిబంధనలు కాగితాలపైనే ఉండిపోయాయి — అమలు లేకుండా.

సుప్రీంకోర్టు తెలంగాణ హక్కులను సమర్థించింది: 1972

1972లో భారత సుప్రీంకోర్టు ఒక చారిత్రక తీర్పు వెలువరించింది. ముల్కీ నిబంధనలు రాజ్యాంగబద్ధమైనవని, చట్టపరంగా అమలు చేయదగినవని అది తేల్చింది. తమ ప్రాంతంలో ఉద్యోగాల్లో ప్రాధాన్యం పొందే చట్టబద్ధ హక్కు తెలంగాణ వాసులకు ఉందా అన్న ప్రశ్నను దేశపు అత్యున్నత న్యాయస్థానం పరిశీలించి — ఉంది, అని జవాబిచ్చింది. 1956 నుంచి తెలంగాణ డిమాండ్ చేస్తున్నదానికీ, 1969 ఉద్యమంలో డిమాండ్ చేసినందుకే ప్రాణాలు కోల్పోయిన దానికీ ఇది పూర్తి నిరూపణ.

ఈ తీర్పు ఆంధ్ర రాజకీయ వర్గాలను ఉలిక్కిపడేలా చేసింది. అమలు జరిగి ఉంటే, తెలంగాణ పోస్టుల్లో ఉన్న వేలాది మంది ఆంధ్ర ఉద్యోగులను వాళ్ల సొంత ప్రాంతానికి తిరిగి పంపాల్సి వచ్చేది. ఆ పోస్టులు తెలంగాణ ప్రజలకు తెరుచుకునేవి. 1956లో పెద్దమనుషుల ఒప్పందం హామీ ఇచ్చిన ఉద్యోగ రక్షణలకు సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వు బలం వచ్చేది.

పార్లమెంట్ సుప్రీంకోర్టును రద్దు చేసింది: 1973

కోర్టు తీర్పును అంగీకరించడం ఆంధ్ర రాజకీయ నాయకత్వం ఇచ్చిన స్పందన కాదు. తెలంగాణకున్న రక్షణలన్నింటినీ రద్దు చేయాలని, లేదంటే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను రెండు రాష్ట్రాలుగా విభజించాలని డిమాండ్ చేస్తూ జై ఆంధ్ర ఉద్యమంగా ప్రసిద్ధి చెందినదాన్ని ప్రారంభించడమే వాళ్ల స్పందన. ఆ ఉద్యమం హింసతో బెదిరించింది; తాను సృష్టించిన అల్లకల్లోలాన్నే కేంద్ర ప్రభుత్వ చేయి మెలిపెట్టడానికి పరపతిగా వాడుకుంది.

ఆంధ్ర నాయకత్వం నుంచి వచ్చిన రాజకీయ ఒత్తిడికీ, జై ఆంధ్ర ఉద్యమం సృష్టించిన అల్లకల్లోలానికీ ఎదురుగా భారత ప్రభుత్వం తలొగ్గింది. ముల్కీ నిబంధనలపై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పును ఆచరణలో రద్దు చేసే చట్టాన్ని పార్లమెంట్ ఆమోదించింది. ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఎన్నడూ వినని విషయం అది. ఒక మైనారిటీ ప్రాంత హక్కులకు రాజ్యాంగ న్యాయస్థానం ఇచ్చిన రక్షణను, అదే రాష్ట్రంలోని ఆధిపత్య ప్రాంతపు పార్లమెంటరీ మెజారిటీ తారుమారు చేసింది.

జై ఆంధ్ర ఉద్యమ నాయకుల్లో దశాబ్దాల పాటు ఆంధ్ర రాజకీయాల్లో ప్రముఖంగా నిలిచిన పేర్లు ఉన్నాయి. తెలంగాణ రక్షణలను తీసేయాలని డిమాండ్ చేసిన ఆ ఉద్యమంలో ముందు వరుసలో ఉన్నవాళ్లలో వెంకయ్య నాయుడు, చంద్రబాబు నాయుడు ఉన్నారు.

జై ఆంధ్ర ఉద్యమం: అసలు దాని లక్ష్యం ఏమిటి

తెలంగాణ రక్షణలను రద్దు చేయాలని, లేదంటే రాష్ట్రాన్ని విభజించాలని కోరే డిమాండ్‌గా జై ఆంధ్ర ఉద్యమం తనను తాను చూపుకుంది. కానీ దాని అసలు స్వభావాన్ని బయటపెట్టినవి దాని లక్ష్యాలే: తెలంగాణ ప్రజలను వాళ్ల సొంత గడ్డపైనే ఆంధ్ర ఉద్యోగులు పక్కకు నెట్టకుండా ఆపడానికి పెట్టిన నిర్దిష్ట చట్టపరమైన రక్షణలను తొలగించాలని అది డిమాండ్ చేసింది. బలహీన ప్రాంతం నుంచి తీసుకోవడాన్ని కొనసాగించే తన శక్తిని కాపాడుకోవడానికి ఆధిపత్య ప్రాంతం చేసిన ఉద్యమం అది.

ఫలితం: అన్నీ తీసేశారు

జై ఆంధ్ర ఉద్యమ ఒత్తిడికి భారత ప్రభుత్వం తలొగ్గింది. ముల్కీ నిబంధనలను పార్లమెంట్ ఆచరణలో రద్దు చేసింది. వాటి స్థానంలో ప్రత్యామ్నాయంగా ముందుకు తెచ్చినదే 1973 ఆరు సూత్రాల పథకం — తాను భర్తీ చేసిన ముల్కీ నిబంధనల కంటే ప్రతి విషయంలోనూ బలహీనమైన, పలచబరిచిన రక్షణల సమూహం; ఆ తర్వాతి ఏళ్లలో అది కూడా నిరంతరం ఉల్లంఘనకు గురైంది.

రాజ్యాంగంలోని 371(D) అధికరణ కింద జారీ చేసిన 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు, తెలంగాణకు ఉద్యోగ రక్షణలకు రాజ్యాంగ బలం ఇవ్వడానికి చేసిన మరో ప్రయత్నం. ఉద్యోగాల అధ్యాయంలో నమోదైనట్టుగా, రాష్ట్ర నియామక సంస్థలే దాన్ని 34 ఏళ్ల పాటు ఉల్లంఘించాయి. తీరు మిగతా ప్రతి రక్షణ లాంటిదే: ఆర్భాటంగా ప్రకటించడం, ఆచరణలో పట్టించుకోకపోవడం, అమలుకు ప్రయత్నించినప్పుడు కోర్టు కేసులతో అడ్డుకోవడం.

సమైక్య రాష్ట్రంలో ఒప్పందాలు, సూత్రాలు, కోర్టు తీర్పులు, రాజ్యాంగ ఉత్తర్వులు — వేటిపైనా ఆధారపడి తన హక్కులను తెలంగాణ కాపాడుకోలేదని చెప్పే అత్యంత స్పష్టమైన ఒకే ఒక నిదర్శనం బహుశా ముల్కీ నిబంధనల ఘట్టం, దాని పర్యవసానాలే. ప్రతి రక్షణనూ ఒక్కొక్కటిగా తీసేశారు — అదే ఒక్క యంత్రాంగంతో: శాసనసభలో, పార్లమెంట్‌లో ఆంధ్రకున్న సంఖ్యాబలం. ఆ సంఖ్యాబలం తోసిపుచ్చలేని ఒకే ఒక రక్షణ — సొంత ప్రభుత్వం, సొంత శాసనసభ, సొంత రాజ్యాంగ హోదా ఉన్న ప్రత్యేక రాష్ట్రం. 1973 నుంచి ప్రతి సూత్రం, ఆందోళన, రాజకీయ పరిణామం గుండా 2014లో రాష్ట్రం సాధించే వరకు ఉద్యమాన్ని నడిపింది ఆ అవగాహనే.