1969 జై తెలంగాణ ఉద్యమం

1968 నుంచి 1969 జై తెలంగాణ ఉద్యమం అకస్మాత్తుగా పెల్లుబికిన భావోద్వేగం కాదు. పదమూడేళ్ల ఉల్లంఘించిన హామీలు, వ్యవస్థాగత దోపిడీ, చట్టం ప్రకారం తమకు దక్కాల్సిన ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలను బయటివాళ్లు భర్తీ చేయడాన్ని రోజూ చూస్తూ భరించిన అవమానం — వీటి అనివార్య పర్యవసానం అది. ఉద్యమం విద్యార్థుల్లో మొదలై, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకు పాకి, సామాన్య ప్రజలను ముంచెత్తి, నెలల తరబడి తెలంగాణ పరిపాలనను స్తంభింపజేసింది. విలీనానికి ముందే ఉన్న ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర డిమాండ్ ఒక రాజకీయ ఆకాంక్ష స్థాయి నుంచి ప్రజా ఉద్యమంగా మారింది అప్పుడే.

దీన్ని రగిల్చినవి ముల్కీ నిబంధనలు; మరింత కచ్చితంగా చెప్పాలంటే పదమూడేళ్ల పాటు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆ నిబంధనలను వ్యవస్థాగతంగా ఉల్లంఘించడం. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతంలో ప్రభుత్వ పోస్టులను, కనీస కాలం ఆ ప్రాంతంలో నివసించినవాళ్లకే కేటాయించాలని ముల్కీ నిబంధనలు నిర్దేశించాయి. విలీనం తర్వాత ఆంధ్ర నుంచి వేలాది మంది ఉద్యోగులను తెలంగాణలో నియమించారు — నిబంధనల ప్రకారం స్థానికులకే ఇవ్వాల్సిన ఉద్యోగాలను వాళ్లు తీసుకున్నారు. 1968 నాటికి ఆ నిబంధనలను ఉల్లంఘించి తెలంగాణలో పనిచేస్తున్న స్థానికేతర ఉద్యోగులు సుమారు 22,000 మంది. 1968, 1969లో వీధుల్లోకి వచ్చిన విద్యార్థులు ఏదో వట్టి భావన కోసం పోరాడలేదు. వాళ్లు తమ భవిష్యత్తు కోసమే పోరాడారు.

నేపథ్యం: ఉల్లంఘించిన హామీల పదమూడేళ్లు

1969 ఎందుకు జరిగిందో అర్థం కావాలంటే, విలీనం తర్వాతి పదమూడేళ్లలో తెలంగాణ ఏం అనుభవించిందో తెలియాలి. తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాలను ఆంధ్రకు మళ్లించబోమని పెద్దమనుషుల ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. మొదటి రోజు నుంచే వాటిని మళ్లించారు — మొదటి ఏడాదిలోనే 41.07% బదిలీ అయింది. తెలంగాణ ప్రజలకు దామాషా ప్రకారం ఉద్యోగాలు ఇస్తామని ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. ముల్కీ నిబంధనలను ఉల్లంఘించి స్థానికేతరులు ఆ ఉద్యోగాలను తీసుకున్నారు. మంత్రివర్గంలో, ముఖ్యమంత్రి పదవిలో దామాషా ప్రాతినిధ్యం ఇస్తామని ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది. తెలంగాణ రాజకీయ నాయకత్వాన్ని వ్యవస్థాగతంగా పక్కకు నెట్టారు.

1956 నుంచి పోగుపడుతూ వచ్చిన ఆవేదనలు అవి. తెలంగాణ ప్రజల ఓపికకు ఒక హద్దు ఉందని, ఆ హద్దు దాటిపోయిందని 1969 చాటి చెప్పింది.

ఉద్యమం సాగిన తీరు

ఉద్యమం దేని కోసం పోరాడింది

1969 జై తెలంగాణ ఉద్యమానికి స్పష్టమైన, నిర్దిష్టమైన డిమాండ్ల జాబితా ఉంది; అవన్నీ అప్పటికే ఉన్న, కానీ ఉల్లంఘనకు గురవుతున్న చట్టపరమైన రక్షణలపైనే ఆధారపడ్డాయి. కొత్తగా ఏదో అడగలేదు అది. ఇచ్చిన హామీని, చట్టం కోరిన దాన్నే అది అడిగింది.

ప్రాణాలు కోల్పోయిన విద్యార్థులు

1969 ఉద్యమంలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన 369 మంది సైనికులూ కాదు, ఆయుధాలు పట్టినవాళ్లూ కాదు. వాళ్లు విద్యార్థులు — తమ భవిష్యత్తు తమ చేతుల్లోంచి జారిపోవడం కళ్లారా చూసి వీధుల్లోకి వచ్చిన యువతీయువకులు. తాము చదివిన చదువుకు దక్కాల్సిన ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలను తమ ప్రాంతం బయటివాళ్లు భర్తీ చేయడం వాళ్లకు కనిపించింది. తమ అవకాశాలను కాపాడాల్సిన చట్టపరమైన రక్షణలను బాహాటంగా కాలరాయడం వాళ్లకు కనిపించింది. నిరసనగా వీధుల్లోకి వచ్చారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తూటాలతో జవాబిచ్చింది.

ఉద్యమాన్ని అణచివేశారు. శాంతిభద్రతలు పునరుద్ధరించడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పోలీసు బలగాలను వాడింది. ఆందోళన నాయకులను అరెస్టు చేశారు. కానీ ఉద్యమానికి కారణమైన మూల పరిస్థితులు — ముల్కీ నిబంధనల ఉల్లంఘన, ఆదాయాల మళ్లింపు, తెలంగాణ ప్రజలకు ఉద్యోగాల నిరాకరణ, విలీనం నాటి అభివృద్ధి హామీల్లో ఏ ఒక్కటీ అమలు కాకపోవడం — వీటిలో దేన్నీ పరిష్కరించలేదు. అఖిలపక్ష ఒప్పందం కుదిరి, ఉల్లంఘనకు గురైంది. ఇందిరా గాంధీ సూత్రాలు ప్రకటించి, పట్టించుకోలేదు. ఆ తర్వాత ముల్కీ నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు సమర్థించినా ఆ తీర్పును పార్లమెంటే రద్దు చేసింది.

1969 ప్రాముఖ్యత

1969 జై తెలంగాణ ఉద్యమం ఆధునిక తెలంగాణ పోరాటానికి తొలి మైలురాయి. ఆ తర్వాతి నాలుగు దశాబ్దాల పాటు నిజంగా నిలిచిన కొన్ని విషయాలను అది స్థిరపరిచింది. సమైక్య రాష్ట్రంలో తాము అనుభవించిన దోపిడీని, పక్కకు నెట్టివేతను తెలంగాణ ప్రజలు మౌనంగా అంగీకరించరని అది నిరూపించింది. 1956లో రాజకీయ నాయకత్వం అయిష్టంగా, నిస్సహాయంగా అంగీకరించిన ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్‌కు తెలంగాణ ప్రజల చైతన్యంలో లోతైన వేళ్లు ఉన్నాయని అది చాటింది. ఆ డిమాండ్‌ను అణచడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రాణాంతక బలప్రయోగానికీ సిద్ధమేనని — విషాదకరంగా — అది రుజువు చేసింది.

1969కి చెల్లించిన మూల్యం ఆ 369 ప్రాణాలు. ఆ ప్రాణాలు వృథా కాలేదు. రాష్ట్ర సాధన డిమాండ్ నిలబడిన పునాదిలో అవి భాగమయ్యాయి. జవాబు లేని నైతిక వాదనలో అవి భాగమయ్యాయి: తమను తాము పాలించుకునే హక్కు కోసం ప్రాణాలివ్వడానికి సిద్ధపడిన ప్రజలున్న ప్రాంతానికి, చివరకు ఆ హక్కు దక్కాల్సిందే. 1969 తుపాకుల తర్వాత నలభై ఐదేళ్లకు, 2 జూన్ 2014న ఆ హక్కుకు ఎట్టకేలకు గుర్తింపు దక్కింది.