రెండున్నర సహస్రాబ్దాల్లో తెలంగాణ నేల నుంచి ఎదిగిన రాజ్యాలన్నింటిలో మూడు — కేవలం కాలవ్యవధిలో లేదా భూభాగంలో కాదు, ఈ నేలపైనా ప్రజలపైనా వేసిన ముద్ర లోతులో — మిగతావాటికంటే ఎత్తుగా నిలుస్తాయి. వరంగల్ కోట నగరం నుంచి మూడున్నర శతాబ్దాలు పాలించిన కాకతీయులు ఎంత పరిణతి చెందిన నీటిపారుదల నాగరికతను నిర్మించారంటే, వారి పాలన ముగిశాక కూడా ఆ చెరువుల వ్యవస్థ ఏడు శతాబ్దాలు పనిచేస్తూనే ఉంది. వజ్రాల కోట గోల్కొండ నుంచి పాలించిన కుతుబ్ షాహీలు ప్రపంచపు గొప్ప నగరాల్లో ఒకదాన్ని స్థాపించి, అసాధారణమైన సంపన్నత, బహుళత్వం కలిగిన సంస్కృతిని సృష్టించారు. 224 ఏళ్లు పాలించిన హైదరాబాద్ నిజాంలైన ఆసఫ్ జాహీలు ఎంత ఆధునికమైన, పరిపాలనాపరంగా ఉన్నతమైన రాజ్యాన్ని నిర్మించారంటే, 1956లో విలీనం వచ్చేనాటికే అది భారతదేశంలో ఐదో అతిపెద్ద నగరంగా ఉంది.

క్రీ.శ. 950 నుంచి క్రీ.శ. 1323 · మూడున్నర శతాబ్దాలు
కాకతీయులు
యోధులు, నిర్మాతలు, నీటిపారుదల కర్తలు. వరంగల్‌ను తెలంగాణ హృదయంగా మార్చిన రాజవంశం.

కాకతీయ రాజవంశం క్రీ.శ. 950 ప్రాంతంలో రాష్ట్రకూటుల సామంతులుగా ఆవిర్భవించి, మూడున్నర శతాబ్దాల్లో దక్కన్‌లోని అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యాల్లో ఒకటిగా ఎదిగింది. వారు మొదట హనుమకొండ నుంచి, ఆ తర్వాత వరంగల్ నుంచి పాలిస్తూ, తమ ఔన్నత్య దశలో తెలుగు మాట్లాడే భూభాగాలన్నింటినీ చరిత్రలో తొలిసారి ఒకే పాలన కిందకు తెచ్చారు. వారి సైనిక పరాక్రమం కోసమే కాక, నీరు, శిల, ప్రజా సంక్షేమం చుట్టూ కట్టిన సమాజ దృక్పథం కోసం కూడా వారు గుర్తుండిపోతారు.

చెరువుల నీటిపారుదల నాగరికత
తెలంగాణ ఎగుడుదిగుడు భూభాగానికి సరిగ్గా సరిపోయేలా రూపొందించిన గొలుసుకట్టు చెరువుల వ్యవస్థను కాకతీయులు నిర్మించారు. ప్రతి చెరువు నిండి తర్వాతి చెరువులోకి పారేలా రూపకల్పన చేశారు; తద్వారా అసాధారణ సామర్థ్యం గల పరస్పర అనుసంధాన నీటిపారుదల వ్యవస్థ ఏర్పడింది. ఔన్నత్య దశలో 70,000 చెరువులు 13 లక్షల ఎకరాల సాగుభూమిని తడిపాయి. ఈ వ్యవస్థ ఎంత బాగా పనిచేసిందంటే, రాజవంశం అంతమైన తర్వాత కూడా ఏడు శతాబ్దాలు కొనసాగింది.
శిల్ప సంప్రదాయం
కాకతీయ శిల్పకళ భారతీయ కళలోనే అత్యుత్తమమైనది. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన పాలంపేటలోని రామప్ప దేవాలయాన్ని క్రీ.శ. 1213లో గణపతి దేవుని కింద సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు కట్టించాడు. నీటిపై తేలేంత తేలికైన ఇటుకలు, సంక్లిష్టమైన మదనిక శిల్పాలు, విలక్షణమైన నక్షత్రాకార పీఠం — ఇవి దాన్ని మధ్యయుగ భారతీయ వాస్తుకళ కళాఖండాల్లో ఒకటిగా నిలిపాయి.
రుద్రమదేవి, తొలి మహిళా పాలకురాలు
కాకతీయ వంశపు రుద్రమదేవి, భారత ఉపఖండంలో ఒక ప్రధాన రాజ్యాన్ని ప్రతినిధిగా కాక సొంత హక్కుతో సార్వభౌమురాలిగా పాలించిన తొలి నమోదిత మహిళ. ఆమె సుమారు క్రీ.శ. 1263 నుంచి 1289 వరకు పాలిస్తూ ప్రత్యర్థి శక్తుల నుంచి రాజ్యాన్ని విజయవంతంగా కాపాడింది. కాకతీయ రాజ్యాన్ని సందర్శించిన మార్కోపోలో ఆమెను ప్రశంసిస్తూ తన అభిప్రాయాలను నమోదు చేశాడు.
పేరిణి శివతాండవం, యోధుల నృత్యం
కాకతీయ కాలంలో యోధుల నృత్యమైన పేరిణి శివతాండవం పరిణామం చెందింది. యుద్ధానికి ముందు పురుషులు వీరాంజలిగా ప్రదర్శించే శక్తివంతమైన శాస్త్రీయ రూపం ఇది. శివునికి అంకితమైన ఈ నృత్యం ఉత్సాహాన్ని, బలాన్ని, భక్తిని కలగలిపిన తెలంగాణకే విలక్షణమైన రూపం. కాకతీయుల రాజాదరణే దీన్ని అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లింది.

కాకతీయ రాజ్యం గణపతిదేవుడు, రుద్రదేవుడు, ప్రతాపరుద్రుడు వంటి శక్తివంతమైన రాజులను, ఉపఖండంలోనే తొలి మహిళా పాలకురాలైన రుద్రమదేవిని చూసింది. నీటిపారుదల ప్రజా నిర్మాణాలు, శిల్పకళ, లలిత కళల కోసం కాకతీయులు ప్రసిద్ధులు.

తెలంగాణ కాకతీయ రాజవంశం గురించి
పాలంపేటలోని కాకతీయ వాస్తు కళాఖండం రామప్ప దేవాలయం
పాలంపేటలోని రామప్ప దేవాలయం, గణపతి దేవుని కింద సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు క్రీ.శ. 1213లో కట్టించినది: తేలియాడే ఇటుకలు, నక్షత్రాకార పీఠం, కాకతీయ యుగపు అత్యుత్తమ శిల్పకళ. Photo: Khushi Shah 280 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
క్రీ.శ. 1496 నుంచి క్రీ.శ. 1687 · ఏడుగురు సుల్తానులు, 191 ఏళ్లు
కుతుబ్ షాహీలు
హైదరాబాద్ స్థాపకులు. గోల్కొండ నిర్మాతలు. ఒక సమ్మిళిత నాగరికత సృష్టికర్తలు.

సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా 1496లో గోల్కొండ రాజధానిగా బహమనీల నుంచి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని, ఏడుగురు సుల్తానుల రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. వారి మొత్తం 191 ఏళ్ల పాలన భారత చరిత్రలోనే అత్యంత విశిష్టమైన నాగరికతల్లో ఒకదాన్ని సృష్టించింది. వారు తెలంగాణను మాత్రమే కాక, నేటి మహారాష్ట్ర, కర్ణాటకల్లోని కొన్ని భాగాలతో సహా తెలుగు మాట్లాడే భూభాగాలన్నింటినీ పాలించారు. వారి పోషణలో గోల్కొండ ప్రపంచంలోని అత్యంత సంపన్న నగరాల్లో ఒకటిగా మారింది — తన వజ్రాలకు, వస్త్రాలకు, పర్షియన్, టర్కీ, తెలుగు, హిందూ సంప్రదాయాల కలయిక నుంచి పుట్టిన అసాధారణ సంస్కృతికి ప్రసిద్ధమైంది.

హైదరాబాద్ స్థాపన, 1591
మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా 1591లో మూసీ నది ఒడ్డున హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, కొత్త నగరానికి కేంద్ర బిందువుగా చార్మినార్‌ను కట్టించాడు. నాలుగు మినార్లు, గంభీరమైన తోరణాలతో ఉన్న చార్మినార్ నేటికీ భారతదేశంలో అత్యంత గుర్తింపు పొందిన కట్టడాల్లో ఒకటి. చార్మినార్ నుంచి నాలుగు వైపులా విస్తరించే గొప్ప రహదారులతో నగరాన్ని ప్రణాళికాబద్ధంగా నిర్మించారు; భారతదేశంలోని అతిపెద్ద మసీదుల్లో ఒకటైన మక్కా మసీదు కూడా అదే కాలంలో మొదలైంది.
గోల్కొండ, ప్రపంచ వజ్రాల రాజధాని
శతాబ్దాల పాటు ప్రపంచంలో వజ్రాలకు తెలిసిన ఏకైక మూలం గోల్కొండ గనులే. కోహినూర్, హోప్ డైమండ్, రీజెంట్ డైమండ్, నస్సాక్ డైమండ్‌తో సహా చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధ వజ్రాలన్నీ తెలంగాణలోని గోల్కొండ గనుల నుంచే వచ్చాయి. గోల్కొండ నగరం అపార సంపదకు పర్యాయపదమైంది; “గోల్కొండ” అనే మాట గొప్ప సంపదకు మూలం అనే అర్థంలో పలు భాషల్లోకి ప్రవేశించింది.
గంగా-జమునా తెహజీబ్
హైదరాబాద్ స్వభావాన్ని శతాబ్దాల పాటు నిర్వచించిన హిందూ-ముస్లిం సంప్రదాయాల మిశ్రమ సంస్కృతి — గంగా-జమునా తెహజీబ్‌గా పేరుపొందినదాన్ని కుతుబ్ షాహీలు సృష్టించారు. వారి పోషణలో ఖవ్వాలీ, గజల్, ముషాయిరాలు వర్ధిల్లాయి. ఒకే ఆస్థానంలో తెలుగు సాహిత్యం, పర్షియన్ కవిత్వం సహజీవనం చేశాయి. హిందూ పండుగలూ, ముస్లిం ఆచారాలూ సమాన గౌరవంతో జరుపుకున్నారు. ఈ బహుళత్వమే తెలంగాణ రాజధాని నిర్వచనాత్మక స్వభావమైంది.
గోల్కొండ కోట, ఒక ఇంజనీరింగ్ అద్భుతం
కుతుబ్ షాహీలు కట్టి విస్తరించిన గోల్కొండ కోట సైనిక వాస్తుకళలో అసాధారణ ఘనత. ప్రధాన ద్వారం వద్ద చప్పట్టు కొడితే శిఖరంపై ఉన్న మండపంలో వినిపించే దాని ధ్వని వ్యవస్థ, ఆ కాలపు అత్యంత పరిణతి చెందిన హెచ్చరిక వ్యవస్థల్లో ఒకటి. గొట్టాలు, పర్షియన్ చక్రాల సంక్లిష్ట వ్యవస్థ ద్వారా కొండ శిఖరం వరకు నీటిని చేర్చిన కోట నీటి సరఫరా వ్యవస్థ కూడా అంతే విశిష్టమైనది.

ఏడుగురు కుతుబ్ షాహీ సుల్తానులు

  • సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా, రాజవంశ స్థాపకుడు, 1496 నుంచి గోల్కొండ నుంచి పాలించాడు. బహమనీల నుంచి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని గోల్కొండను దక్కన్‌లోని గొప్ప రాజధానుల్లో ఒకటిగా నిలిపాడు.
  • జంషీద్ కులీ కుతుబ్ షా, రాజ్యాన్ని విస్తరించి తండ్రి వాస్తు వారసత్వాన్ని కొనసాగించాడు.
  • సుభాన్ కులీ కుతుబ్ షా, జంషీద్ మైనర్ కుమారుడు, తల్లి సంరక్షణలో కొద్దికాలం పాలించాడు; ఆ తర్వాత అతని పినతండ్రి ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షా.
  • ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షా, తెలుగు సాహిత్యానికి గొప్ప పోషకుల్లో ఒకడు, స్వయంగా తెలుగు, పర్షియన్ భాషల్లో కవి.
  • మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా, 1591లో హైదరాబాద్ స్థాపకుడు, చార్మినార్ నిర్మాత, భారత చరిత్రలో సాంస్కృతికంగా అత్యంత ప్రతిభావంతమైన పాలకుల్లో ఒకడు.
  • మహమ్మద్ కుతుబ్ షా, అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా రాజవంశాన్ని కొనసాగించారు; అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా (తానీషా, భద్రాచలం రామాలయ పోషకుడిగా గుర్తుండిపోయినవాడు) చివరి సుల్తాన్. 1687 మొఘల్ ఆక్రమణ కుతుబ్ షాహీ యుగానికి తెరదించే వరకు అతడు పాలించాడు.

గోల్కొండ వజ్రాలు

కోహినూర్. హోప్ డైమండ్. రీజెంట్ డైమండ్. నస్సాక్ డైమండ్. ఓర్లోవ్ డైమండ్. ప్రపంచంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ వజ్రాల్లో ప్రతి ఒక్కటీ తెలంగాణలోని గోల్కొండ గనుల నుంచే వచ్చింది. శతాబ్దాల పాటు ప్రపంచంలో వజ్రాలకు తెలిసిన ఏకైక మూలం గోల్కొండే. అవి తెచ్చిన సంపద కుతుబ్ షాహీ రాజ్యాన్ని ఆసియాలోనే అత్యంత ధనిక రాజ్యాల్లో ఒకటిగా నిలిపి, ఊహకందని సంపదల నగరంగా హైదరాబాద్‌కు పురాణ ప్రతిష్ఠను ఇచ్చింది.

క్రీ.శ. 1724 నుంచి క్రీ.శ. 1948 · ఏడుగురు నిజాంలు, 224 ఏళ్లు
ఆసఫ్ జాహీలు
హైదరాబాద్ నిజాంలు. ఒక ఆధునిక రాజ్యాన్ని నిర్మించిన రెండు శతాబ్దాల పాలన.

1724లో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ కమర్-ఉద్-దిన్ ఖాన్ దక్కన్ సుబాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని ఆసఫ్ జాహీ రాజవంశాన్ని స్థాపించి, ఆ ప్రాంతానికి హైదరాబాద్ దక్కన్ అని పేరుపెట్టారు. 224 ఏళ్లు, ఏడుగురు నిజాంల పాలనలో హైదరాబాద్ ఆసియాలోనే అత్యంత పరిణతి చెందిన సంస్థానాల్లో ఒకటిగా మారింది — సొంత కరెన్సీ, రైల్వే వ్యవస్థ, తపాలా సేవ, రేడియో స్టేషన్, విమానయాన సంస్థ, విశ్వవిద్యాలయాలు, ఆసుపత్రులతో. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చేనాటికే హైదరాబాద్ దేశంలో ఐదో అతిపెద్ద నగరం; చాలాకాలంగా ఉన్న అనేక భారత రాష్ట్రాలు కూడా సరితూగలేని మౌలిక వసతులతో.

I
నిజాం-ఉల్-ముల్క్, ఆసఫ్ జా I
మీర్ కమర్-ఉద్-దిన్ ఖాన్, రాజవంశ స్థాపకుడు, 1724 నుంచి 1748 వరకు
II
నిజాం-ఉల్-ముల్క్, ఆసఫ్ జా II
మీర్ నిజాం అలీ ఖాన్, 1762 నుంచి 1803 వరకు. 1769లో అధికారిక రాజధానిని హైదరాబాద్‌కు మార్చారు.
III
సికందర్ జా, ఆసఫ్ జా III
మీర్ అక్బర్ అలీ ఖాన్, 1803 నుంచి 1829 వరకు
IV
నాసిర్-ఉద్-దౌలా, ఆసఫ్ జా IV
మీర్ ఫర్ఖుందా అలీ ఖాన్, 1829 నుంచి 1857 వరకు
V
అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా, ఆసఫ్ జా V
మీర్ తహనియత్ అలీ ఖాన్, 1857 నుంచి 1869 వరకు
VI
ఆసఫ్ జా VI
మీర్ మహబూబ్ అలీ ఖాన్, 1869 నుంచి 1911 వరకు. తన ఔదార్యం, ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండటం వల్ల ప్రజలకు ప్రియమైనవాడు.
VII
ఆసఫ్ జా VII
మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్, 1911 నుంచి 1948 వరకు. చివరి నిజాం. రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో తన బంగారం, కరెన్సీ నిల్వలన్నింటినీ భారతదేశానికి విరాళంగా ఇచ్చాడు. ఒకప్పుడు ప్రపంచంలోనే అత్యంత ధనవంతుడిగా ఆయనను వర్ణించారు.
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, 1918
ఏడో నిజాం 1918లో స్థాపించిన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, భారతదేశంలో ఒక భారతీయ భాషను — ఉర్దూను — బోధనా మాధ్యమంగా వాడిన తొలి విశ్వవిద్యాలయం. దాని వైద్య, ఇంజనీరింగ్, కళలు, విజ్ఞాన కళాశాలలు తెలంగాణ విద్యావంతుల తరాలను తీర్చిదిద్దాయి. విశ్వవిద్యాలయపు ప్రతీకాత్మక ఆర్ట్స్ కళాశాల భవనం భారతదేశంలో ఇండో-సారసెనిక్ వాస్తుకళకు అత్యుత్తమ ఉదాహరణల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.
ఒక సంపూర్ణ ఆరోగ్య వ్యవస్థ
నిజాంలు అసాధారణ సమగ్రత గల ఆరోగ్య వ్యవస్థను నిర్మించారు: ఉస్మానియా ఆసుపత్రి, గాంధీ ఆసుపత్రి, మహిళలు పిల్లల కోసం నీలోఫర్ ఆసుపత్రి, క్యాన్సర్ ఆసుపత్రి, ఈఎన్‌టీ ఆసుపత్రి, ఛాతీ వ్యాధుల ఆసుపత్రి, మానసిక వ్యాధుల ఆసుపత్రి, నిమ్స్, అలాగే ఆయుర్వేద, యునాని, హోమియోపతి ఆసుపత్రులు. 1956లో విలీనం వచ్చేనాటికి ఇవన్నీ పూర్తి సదుపాయాలతో పనిచేస్తూ ఉన్నాయి.
హైదరాబాద్ విద్యుత్, 1910
ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడటానికి నలభై మూడేళ్ల ముందే, 1910లో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర విద్యుత్ శాఖ ఏర్పాటైంది. 1913లో వీధి విద్యుదీకరణ మొదలైంది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసేనాటికి హైదరాబాద్‌లో 12 ప్రధాన, ఫీడర్ లైన్లు, 50 సబ్‌స్టేషన్లు, 3,238 మంది వినియోగదారులు ఉన్నారు. భారతదేశంలో అత్యుత్తమంగా వెలుగులీనే నగరాల్లో ఒకటిగా దీన్ని వర్ణించారు — ఈ ఘనత పూర్తిగా నిజాం పాలనలో సాధించినదే.
నాయకత్వానికి సిద్ధమైన నగరం
1948లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారతదేశంలో చేరినప్పుడు తనతో పాటు తెచ్చినవి: రాజ్‌భవన్, శాసనసభ, సచివాలయం, హైకోర్టు, అన్ని స్థాయిల అధికారులకు పూర్తి సదుపాయాలతో నివాస వసతి, రక్షిత మంచినీటి సరఫరా, భూగర్భ మురుగునీటి వ్యవస్థ, నాంపల్లి కాచిగూడ రైల్వే స్టేషన్లు, బేగంపేట విమానాశ్రయం, రహదారి రవాణా సంస్థ, పబ్లిక్ గార్డెన్స్. అన్నీ కట్టినవే. అన్నీ పనిచేస్తున్నవే. అన్నీ తెలంగాణవే.

హైదరాబాద్ రాష్ట్ర విద్యుత్ శాఖ 1910లో ఏర్పాటైంది. 1909లో నిజాం మహల్‌కు విద్యుత్ చేరింది. 1913 అక్టోబర్‌లో వీధి విద్యుదీకరణ మొదలైంది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసేనాటికి హైదరాబాద్‌లో 12 ప్రధాన, ఫీడర్ లైన్లు, 50 సబ్‌స్టేషన్లు, 3,238 మంది వినియోగదారులు ఉన్నారు. భారతదేశంలో అత్యుత్తమంగా వెలుగులీనే నగరాల్లో ఇది ఒకటి.

1956 విలీనానికి తెలంగాణ తెచ్చిన నగరం — నిజాం హైదరాబాద్ గురించి
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఆర్ట్స్ కళాశాలలో స్నాతకోత్సవ ఊరేగింపు, 1937 నాటి పత్రాగారం చిత్రం
1937 నాటి ఛాయాచిత్రం: ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఆర్ట్స్ కళాశాల భవన ప్రారంభోత్సవంలో ఉపకులపతి ఊరేగింపు — భారతదేశంలో ఒక భారతీయ భాషలో బోధించిన తొలి విశ్వవిద్యాలయం. Photo: Raja Deen Dayal studio, via Nayeem · Public domain · Wikimedia Commons

17 సెప్టెంబర్ 1948న ఆపరేషన్ పోలో జరిగి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారత యూనియన్‌లో చేరినప్పుడు, తెలంగాణ ఖాళీ చేతులతో భారతదేశానికి రాలేదు. కుతుబ్ షాహీలు, ఆసఫ్ జాహీలు మూడున్నర శతాబ్దాల్లో నిర్మించిన నగరంతో వచ్చింది — ఆరోగ్య వ్యవస్థ, విశ్వవిద్యాలయం, విద్యుత్ నెట్‌వర్క్, విమానాశ్రయం, రైల్వే వ్యవస్థ, దేశంలోనే అత్యుత్తమమైన న్యాయ, పరిపాలనా వ్యవస్థతో. అదే తెలంగాణ వారసత్వం. కాకతీయులు, కుతుబ్ షాహీలు, నిజాంలు కలిసి నిర్మించినది అదే. ఈ నేల, దాని పాలకులు దేనికి సమర్థులో చెప్పే అతిపెద్ద కొలమానంగా అది నేటికీ నిలిచింది.