ఉత్తరానికి దక్షిణం, దక్షిణానికి ఉత్తరం — భారతదేశపు వైవిధ్యభరిత భాషలు, సంస్కృతులు కలిసే చోటుగా తెలంగాణ చాలాకాలంగా నిలిచింది. దక్కన్ పీఠభూమి ఎత్తైన ప్రాంతంలో ఉన్న ఇది ఉత్తర, దక్షిణ భారతదేశాల మధ్య వారధి. ఉత్తరాన మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్; పశ్చిమాన కర్ణాటక; దక్షిణ, తూర్పున ఆంధ్రప్రదేశ్ దీని సరిహద్దులు. కృష్ణా, గోదావరి నదులు దీని గుండా ప్రవహిస్తూ, నమోదైన జ్ఞాపకానికి ముందునుంచి సాగుతున్న ఒక నాగరికత నీటిని, చరిత్రను మోసుకొస్తాయి. హైదరాబాద్, వరంగల్, నిజామాబాద్, కరీంనగర్ దీని ప్రధాన నగరాలు. రాజధాని హైదరాబాద్ ఎప్పటిలాగే ఒక చిన్న భారతదేశం: దేశ మిశ్రమ సంస్కృతికి, బహుళత్వానికి, సమ్మిళితత్వానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ.
భౌగోళిక, రాజకీయ అస్తిత్వంగా తెలంగాణ 2 జూన్ 2014న భారత యూనియన్‌లో 29వ, అతి పిన్న రాష్ట్రంగా ఆవిర్భవించింది. కానీ ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక, చారిత్రక అస్తిత్వంగా దీనికి కనీసం రెండువేల ఐదు వందల ఏళ్ల ఘనమైన చరిత్ర ఉంది. పలు జిల్లాల్లో దొరికిన శిలాకుప్ప సమాధులు, శిలా పేటికలు, డోల్మెన్లు, మెన్‌హిర్ల వంటి బృహత్‌శిలా నిర్మాణాలు వేల ఏళ్ల నాటి మానవ నివాసాలను చాటుతున్నాయి. అనేకచోట్ల దొరికిన ఇనుప ఖనిజం కరిగించిన అవశేషాలు కనీసం రెండువేల ఏళ్ల నాటి హస్తకళ, పనిముట్ల తయారీ మూలాలను రుజువు చేస్తున్నాయి. ప్రస్తుత తెలంగాణలో భాగమైన అస్మక జనపదం ప్రాచీన భారతదేశపు 16 జనపదాల్లో ఒకటిగా ప్రస్తావించబడటం, ఇక్కడ ఉన్నత స్థాయి సమాజం ఉండేదని రుజువు చేస్తుంది.
తెలంగాణ భౌగోళిక స్వరూపం
తెలంగాణ దక్కన్ పీఠభూమి ఎత్తైన ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉంది. ఈ స్థానమే సహస్రాబ్దాలుగా దాని చరిత్రను, ఆర్థిక వ్యవస్థను, సంస్కృతిని తీర్చిదిద్దింది. నదులు, కొండలు, అడవులతో నిండిన పీఠభూమి ఎగుడుదిగుడు భూభాగం — ప్రజలు ఎలా వ్యవసాయం చేశారో, రాజులు తమ రాజ్యాలను ఎలా కట్టారో, వర్తకులు ఉపఖండపు ఉత్తర దక్షిణాలను ఎలా కలిపారో నిర్ణయించింది. కృష్ణా, గోదావరి మహానదులు దీని భూదృశ్యాన్ని నిర్వచిస్తాయి; ఏ ఒక్క రాష్ట్రంలోనైనా అత్యంత సుదీర్ఘ దూరం ఈ ప్రాంతం గుండానే ప్రవహిస్తూ, వేల ఏళ్లుగా తెలంగాణ వ్యవసాయాన్ని నిలబెట్టిన నీటిని మోసుకొస్తాయి.
ఈ నేల నుంచి ఎదిగిన సామ్రాజ్యాలు
చారిత్రక యుగంలో తెలంగాణ ఉపఖండమంతటా విస్తరించిన శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాలకు, రాజ్యాలకు జన్మనిచ్చింది. శాతవాహనులు, వాకాటకులు, ఇక్ష్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, చాళుక్యులు, కాకతీయులు, కుతుబ్ షాహీలు, ఆసఫ్ జాహీలు అందరూ ఈ నేల నుంచే ఎదిగారు. ఇంతటి బలమైన రాజకీయ శక్తులు ఆవిర్భవించి వర్ధిల్లడమే — వారు అధికారంలోకి రాకముందే ఇక్కడ సహస్రాబ్దాలుగా బలమైన ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక వ్యవస్థ నిర్మితమై ఉందనడానికి రుజువు.
బుద్ధుని తొలి ఐదుగురు శిష్యుల్లో ఒకరైన కొండన్న పేరు తెలంగాణకు ప్రత్యేకమైనది. మెదక్ జిల్లాలోని కొండాపూర్ — తెలిసిన అతి ప్రాచీన బౌద్ధ నగరం — ఆయన పేరు మీదే ఏర్పడిందని భావిస్తారు. తనను నిజంగా మొదట అర్థం చేసుకున్నది కొండన్నే అని బుద్ధుడే గుర్తించాడు. కరీంనగర్‌లోని బదనకుర్తికి చెందిన బ్రాహ్మణుడు బావరి, బౌద్ధాన్ని నేర్చుకుని ఈ ప్రాంతంలో ప్రచారం చేయడానికి తన శిష్యులను ఉత్తర భారతదేశం వరకు పంపాడు. క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన మెగస్తనీస్, ఆంధ్రుల 30 కోటల నగరాలు ఉన్నాయని, వాటిలో ఎక్కువ భాగం తెలంగాణలోనే ఉన్నాయని రాశాడు.
తెలంగాణ రాజ్యాలు, ఒక నిరంతర నాగరికత
- శాతవాహన పూర్వ పాలకులు, క్రీ.పూ. 1000 నుంచి 300 వరకు, కోటిలింగాల రాజధానిగా. ఉపఖండంలో తొలిసారి తమ ముద్రతో కూడిన పంచ్-మార్క్ నాణేలు విడుదల చేసినవారు వీరే.
- శాతవాహనులు, క్రీ.పూ. 250 నుంచి క్రీ.శ. 200 వరకు. ఈ ప్రాంతపు తొలి ప్రధాన రాజ్యం; పైఠాన్, అమరావతికి ముందు కోటిలింగాలే తొలి రాజధాని. వారి పాలనలో గాథాసప్తశతి వంటి సాహిత్యం, అజంతా వంటి చిత్రకళ వర్ధిల్లాయి.
- శాతవాహనానంతర కాలం: ఇక్ష్వాకులు, వాకాటకులు, విష్ణుకుండినులు, బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, వేములవాడ చాళుక్యులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు తదితరులు, క్రీ.శ. 200 నుంచి 950 వరకు.
- కాకతీయులు, క్రీ.శ. 950 నుంచి 1323 వరకు. తెలంగాణ మహా రాజవంశం; హనుమకొండ నుంచి, ఆ తర్వాత వరంగల్ నుంచి పాలిస్తూ, తెలుగు మాట్లాడే భూభాగమంతటినీ తొలిసారి ఒకే పాలన కిందకు తెచ్చినవారు.
- కాకతీయానంతర సంధి కాలం: మూసునూరి నాయకులు, పద్మనాయకులు, బహమనీలు తదితరులు, 1323 నుంచి 1496 వరకు.
- కుతుబ్ షాహీలు, 1496 నుంచి 1687 వరకు. గోల్కొండ నుంచి పాలిస్తూ, హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతమంతటా తెలంగాణ ప్రాభవాన్ని విస్తరించినవారు.
- ఆసఫ్ జాహీలు, అంటే నిజాంలు, 1724 నుంచి 1948 వరకు. వారి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం బ్రిటిష్ ఇండియాలోని అత్యంత ప్రముఖ సంస్థానాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.
తెలంగాణ రాష్ట్ర చిహ్నాలు
తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఎంచుకున్న నాలుగు రాష్ట్ర చిహ్నాలు ఈ నేల సంస్కృతిని, సంప్రదాయాన్ని, పర్యావరణాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. వాటిలో మూడు — తంగేడు పువ్వు, పాలపిట్ట, జమ్మి చెట్టు — ప్రజలకు ప్రియమైన బతుకమ్మ, దసరా పండుగలతో నేరుగా ముడిపడి ఉన్నాయి. తద్వారా రాష్ట్ర అధికారిక అస్తిత్వం ప్రజల సజీవ సంప్రదాయాల్లోనే అల్లుకుపోయింది.
పాలపిట్టను దసరా రోజున చూడటం శుభసూచకంగా భావిస్తారు; ఏ గొప్ప పని మొదలుపెట్టే ముందైనా దాని దర్శనం మంగళకరమని నమ్ముతారు. దసరా నాడు పూజించే జమ్మి చెట్టు, వనవాస కాలంలో పాండవులు తమ ఆయుధాలను దాని కొమ్మల్లో దాచిన గాథను మోస్తుంది. బతుకమ్మలను పేర్చడంలో తంగేడు పువ్వును వాడతారు; ఈ పూల పేర్పు తెలంగాణ సాంస్కృతిక అస్తిత్వానికి అత్యంత విలక్షణమైన, అందమైన వ్యక్తీకరణల్లో ఒకటి. జింక తెలంగాణ ప్రజల సున్నితత్వాన్ని, నిష్కల్మషతను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ నాలుగు చిహ్నాలూ కలిసి తెలంగాణ అంటే ఏమిటో పూర్తి బరువుతో మోస్తాయి: ప్రాచీన సంప్రదాయాల నేల, సజీవ పండుగల నేల, పర్యావరణ సంపద, సాంస్కృతిక గర్వం.
