జాగృతి

తెలంగాణ పోరాడకముందు మేల్కొంది. 1921 నవంబర్‌లో హైదరాబాద్‌లో ఒక బహిరంగ సభలో గౌరవనీయుడైన ఒక న్యాయవాది తెలుగులో మాట్లాడటానికి లేస్తే, అరుపులతో ఆపేశారు. ఆ ఒక్క అవమానం నుంచి అర్ధ శతాబ్దపు నిశ్శబ్ద నిర్మాణం మొదలైంది: గ్రంథాలయాలు, ఒక మహాసభ, అంటరాని పేదల కోసం పాఠశాలలు, ఒక రాజుపై సత్యాగ్రహాలు. తిరుగుబాట్లు వార్తల్లోకి ఎక్కాయి. వాటిని సాధ్యం చేసిన జాగృతి ఇది.

1921 నవంబర్‌లో నిజాం రాష్ట్ర సాంఘిక సంస్కరణ సమావేశం హైదరాబాద్‌లోని వివేకవర్ధిని పాఠశాలలో జరిగింది. వక్తలు ఉర్దూలో, మరాఠీలో, కన్నడలో, ఇంగ్లీషులో ప్రసంగించారు. అప్పుడు హైదరాబాద్ ప్రముఖ న్యాయవాది ఆలంపల్లి వెంకట రామారావు — రాష్ట్ర ప్రజల్లో మెజారిటీ మాట్లాడే భాష తెలుగులో మాట్లాడటానికి లేవగా — మరాఠీ, కన్నడ ప్రతినిధులు ఆయనను అడ్డుకున్నారు. అవమానానికి గురైన నగరంలోని తెలుగువారు 12 నవంబర్ 1921న తెకుమళ్ల రంగారావు ఇంట్లో సమావేశమై, మాడపాటి హనుమంతరావు కీలక పాత్ర పోషించగా నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర జన సంఘాన్ని స్థాపించారు. ఒక్క సాయంత్రంలో ఆ ప్రజలు కనుగొన్నది ఇది: తమ సొంత రాజధానిలో కూడా తమ నుడిని మూయించవచ్చని. వారు సంఘటితం కావాలని నిర్ణయించుకున్నారు.

ఆ తర్వాత జరిగింది ఆందోళన కాదు. అంతకంటే నెమ్మదైన, మరింత మౌలికమైనది: బహిరంగ జీవితం నిరాకరించబడిన ఒక జాతి కోసం దాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా నిర్మించడం. సంఘం తాళపత్ర గ్రంథాలను సేకరించింది, తెలుగు ప్రజల చరిత్రను పరిశోధించింది, గ్రంథాలయాలు స్థాపించింది, పేదలను నలిపేసే వ్యవస్థలపై కరపత్రాలు ప్రచురించింది: బలవంతపు వేతనం లేని శ్రమ వెట్టిపై; పర్యటించే అధికారులకు బలవంతంగా ఉచిత సరఫరాలు చేసే సిర్‌బరాహి వ్యవస్థపై; నేతన్నల మగ్గాలపై విధించే మోహతర్ఫా పన్నుపై. 1930లో అది నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర మహాసభగా మారింది — తెలంగాణ తొలి రాజకీయ సంస్థ.

గ్రంథాలయమే తొలి ఆయుధం

సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గ్రంథాలయ ఉద్యమాన్ని “తెలంగాణలో తొలి ఉద్యమం” అన్నారు; ఆయన దాన్ని కచ్చితంగానే అన్నారు. దాని పితామహుడు కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు; ఆయన 1901లో హైదరాబాద్ సుల్తాన్ బజార్‌లో రావి చెట్టు రంగారావు సొంత ఇంట్లో శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయాన్ని — ఉద్యమపు తొలి గ్రంథాలయాన్ని — స్థాపించారు. నిజాం గస్తీ నిషాన్-53 ఉత్తర్వుతో రాజకీయ సభలు నిషేధించిన రాష్ట్రంలో, ఒక పఠన మందిరమే పార్లమెంట్. గ్రంథాలయాలు తెలంగాణ పట్టణాల్లో విస్తరిస్తూ పుస్తకాలను, అక్షరాస్యతను, నిజాం రాజ్యంలోని తెలుగు ప్రజలకు తెలుసుకోదగిన చరిత్ర ఉందనే ప్రమాదకరమైన ఆలోచనను మోసుకెళ్లాయి.

మహాసభ: ఒక జాతిని నిర్మించిన పదమూడు సమావేశాలు

1930 నుంచి 1946 వరకు ఆంధ్ర మహాసభ పదమూడు సమావేశాలు తెలంగాణ రాజకీయ చైతన్యాన్ని కూడగట్టాయి; దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ కృషితో మహిళల కోసం సమాంతరంగా ఆంధ్ర మహిళా సభలు నిర్వహించారు. 1930 మార్చిలో జోగిపేటలో జరిగిన తొలి సమావేశానికి సురవరం ప్రతాపరెడ్డే అధ్యక్షత వహించారు. దాని తీర్మానాలు పుట్టబోతున్న ఒక సమాజానికి భవిష్యత్తు ప్రణాళికలా చదువుతాయి: బహిరంగ సభలను నిషేధించే ఉత్తర్వు రద్దు, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య, రాష్ట్ర గ్రంథాలయాల్లో ప్రాంతీయ భాషలు, బాల్య వివాహాల నిరుత్సాహం, వితంతు పునర్వివాహ ప్రోత్సాహం, భాగ్యరెడ్డి వర్మ ప్రతిపాదించిన అంటరానితనం నిర్మూలన.

సమావేశాలు తెలంగాణ చిన్న పట్టణాల మీదుగా సాగాయి: దేవరకొండ, ఖమ్మం, సిరిసిల్ల, షాద్‌నగర్, నిజామాబాద్. వచ్చే ముప్ఫై ఏళ్లు నాయకత్వం వహించే స్త్రీపురుషులే ప్రతి దానికీ అధ్యక్షత వహించారు: 1931లో దేవరకొండలో బూర్గుల రామకృష్ణారావు, 1935లో సిరిసిల్లలో మాడపాటి హనుమంతరావు, 1936లో షాద్‌నగర్‌లో కొండా వెంకట రంగారెడ్డి, 1941లో చిల్కూరులో రావి నారాయణరెడ్డి. 1944లో భువనగిరిలో మహాసభ కమ్యూనిస్టు వైపు మొగ్గిన అతివాదులుగా, మితవాదులుగా చీలిపోయింది; 1946 తర్వాత అతివాదులు తమ సంఘటిత కృషిని కమ్యూనిస్టు పార్టీలోకి, సాయుధ పోరాటంలోకి తీసుకెళ్లారు; మితవాదులు హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లోకి. మహాసభ పని పూర్తయింది: అది ఇద్దరినీ తయారుచేసింది.

అణచివేయబడినవారి జాగృతి

అన్నింటికంటే లోతైన జాగృతికి నాయకత్వం వహించినది 1888లో ఒక మాల కుటుంబంలో పుట్టిన వ్యక్తి. తెలంగాణ దళిత ఉద్యమ పితామహుడు భాగ్యరెడ్డి వర్మ 1906లో జగన్ మిత్ర మండలిని స్థాపించి, 1910లో ఇస్లామియా బజార్‌లో తన తొలి పాఠశాలను తెరిచారు. దాన్ని ఎంత ప్రభావవంతమైన ఆది-హిందూ పాఠశాలల నెట్‌వర్క్‌గా పెంచారంటే, 1934 నుంచి నిజాం ప్రభుత్వమే వాటిలో ఇరవై ఆరింటిని నడపడం చేపట్టింది. 1917లో విజయవాడలో జరిగిన తొలి ఆది-ఆంధ్ర సమావేశంలో ఆయన దళితులకు తామే ఎంచుకున్న పేరును ఇచ్చారు (ఆది-హిందువులు, అంటే మూల హిందువులు); ఆయన నిరంతర కృషితో ప్రభుత్వ రికార్డుల నుంచి పాత అవమానకర పదాలు తొలగిపోయాయి, 1931 జనగణనలో నిజాం పరిపాలన అంటరానివారిని ఆది-హిందువులుగా నమోదు చేసింది. ఆయన దేవదాసి, జోగిని వ్యవస్థలపై పోరాడారు, తెలుగు సాహిత్యంలో తొలి దళిత కథ రాశారు; 1930లో లక్నోలో జరిగిన అఖిల భారత ఆది-హిందూ మహాసభకు అధ్యక్షత వహించి, తొమ్మిది కోట్ల ఆది-హిందువుల ప్రతినిధిగా డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్‌ను ఏకగ్రీవంగా ఎన్నుకున్న సభను నడిపారు. 1929లో గాంధీ ఆయన పాఠశాలను సందర్శించారు. 1939 ఫిబ్రవరిలో ఆయన మరణించారు — ఇవేవీ ఫలించడం చూడటానికి ముప్ఫై ఏళ్ల ముందే.

ఒక రాజుపై సత్యాగ్రహం

1938లో జాగృతి బహిరంగ ధిక్కారంగా మారింది. 1938 జనవరిలో బూర్గుల రామకృష్ణారావు, మాడపాటి హనుమంతరావు తదితరులు హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌ను ప్రకటించారు; ఆ జూలైలో స్వామి రామానంద తీర్థ కృషితో అది పునరుజ్జీవం పొందింది. తొలి సర్వసభ్య సమావేశానికి ముందురోజైన 8 సెప్టెంబర్ 1938న నిజాం దాన్ని నిషేధించారు. జవాబు సత్యాగ్రహం: 24 అక్టోబర్ నుంచి 24 డిసెంబర్ 1938 వరకు, పద్దెనిమిది వరుస బృందాల సత్యాగ్రహులు — ఒక్కో బృందానికీ నియమిత “నియంత” నాయకత్వం వహించగా — అరెస్టును ఆహ్వానించారు; స్వామి రామానంద తీర్థతోనే ఇది మొదలైంది. మహాత్మా గాంధీ స్వయంగా ఆదేశించిన తర్వాతే ఉద్యమాన్ని నిలిపివేశారు. అదే కాలంలో ఆర్య సమాజ్, హిందూ పౌర హక్కుల సంఘం నిజాం ప్రభుత్వంపై తమ సొంత సత్యాగ్రహం నడిపాయి. పండిత నరేంద్రజీని నల్లమల అడవుల్లోని మన్ననూరు జైలుకు పంపారు — దాన్ని తెలంగాణ కాలాపానీగా గుర్తుంచుకుంటారు. పోలీసులు కొడుతున్నా వందేమాతరం అంటూనే ఉన్న పదిహేడేళ్ల బాలుడు జీవితాంతం వందేమాతరం రామచంద్రరావు అనే పేరు మోశాడు.

స్టేట్ కాంగ్రెస్‌పై నిషేధం 1 జూలై 1946 వరకు కొనసాగింది. ఏడాది తర్వాత, భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వస్తుండగా నిజాం అందులో చేరడానికి నిరాకరించడంతో, జాగృతి చివరి అంకం మొదలైంది: జాయిన్ ఇండియా ఉద్యమం. 7 ఆగస్టు 1947న స్వామి రామానంద తీర్థ జాయిన్ ఇండియన్ యూనియన్ సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించి అరెస్టయ్యారు; ఆగస్టు 15న మోతీలాల్ మంత్రి సుల్తాన్ బజార్‌లో భారత త్రివర్ణ పతాకాన్ని ఎగరవేశారు — నెహ్రూ రామానంద తీర్థకు ఇచ్చిన జెండా అది. 2 సెప్టెంబర్ 1947 జెండా దినోత్సవం నాడు రాష్ట్రమంతటా జాతీయ పతాకం ఎగరవేయాలని స్టేట్ కాంగ్రెస్ పిలుపునిచ్చినప్పుడు, హనుమకొండ కోట వద్ద రజాకార్లు, పోలీసులు బత్తిని మొగిలయ్య గౌడ్, రామస్వామి గౌడ్‌లను కాల్చిచంపారు. జాగృతికి తొలి జెండా అమరులు దొరికారు. ఏడాదిలోపే భారత యూనియన్ ఈ ప్రశ్నను బలప్రయోగంతో తేల్చేసింది.

జాగృతి రాష్ట్రాన్ని కోరలేదు. రాష్ట్రానికి ముందున్నదాన్ని కోరింది: తమ భాష మాట్లాడే, తమ పుస్తకాలు చదివే, తమ పిల్లలకు చదువు చెప్పే, బహిరంగంగా సమావేశమయ్యే ప్రజల హక్కును. కానీ తర్వాతి ఉద్యమాలకు అవసరమైనదంతా — సంస్థలు, నాయకులు, అమరుల ఆదర్శం, ధిక్కార అలవాటు — 1921 నాటి ఒక అవమానానికీ, 1947లో సుల్తాన్ బజార్ మీద ఎగిరిన ఒక జెండాకూ మధ్య ఇక్కడే నిర్మితమైంది. అదే యుగపు తిరుగుబాట్లు ఈ కథలో రెండో సగం.

← మునుపటి సంస్కృతి, అస్తిత్వం తదుపరి → రాష్ట్ర సాధనకు ముందు తిరుగుబాట్లు