తెలంగాణ పురావస్తు రికార్డు పాతరాతి యుగం వరకు వెళుతుంది. మధ్యరాతి, నవీన శిలా, లోహ యుగాల మీదుగా నిరంతర మానవ నివాస ఆనవాళ్లు ఈ ప్రాంతపు పది జిల్లాల్లోనూ కనిపిస్తాయి — రాతి పనిముట్లు, సూక్ష్మశిలలు, శిలా పేటికలు, డోల్మెన్లు, శిలాకుప్ప సమాధులు, మెన్‌హిర్ల తవ్వకాల ద్వారా ఇవి బయటపడ్డాయి. 1956 తర్వాత ఆరు దశాబ్దాల పాటు వ్యవస్థాగత అధికారిక పరిశోధన స్తంభించిపోయినా, వ్యక్తిగత పరిశోధకులు, ఔత్సాహికులు ఈ నేల దాచుకున్నదాన్ని వెలికితీస్తూనే ఉన్నారు: జ్ఞాపకానికి ముందునుంచీ ఇక్కడ నిరంతరం ఉన్న ఒక ప్రజల ఆధారం.
భారత ఉపఖండంలో ముద్రతో కూడిన తొలి నాణేలు తెలంగాణలోనే విడుదలయ్యాయి. మౌర్య సామ్రాజ్యం తర్వాతి తొలి ప్రధాన రాజ్యం తెలంగాణ నుంచే ఎదిగింది. ఉపఖండపు తొలి మహిళా పాలకురాలు తెలంగాణ రాణి. బుద్ధుని తొలి శిష్యులు ఇక్కడి నుంచే వచ్చారు. ఇక్కడ కట్టిన చెరువుల నీటిపారుదల వ్యవస్థ ఏడు శతాబ్దాలు నిలిచింది. ఈ చరిత్రకు అలంకరణ అవసరం లేదు. చెప్పడమే అవసరం.
తెలంగాణ నాగరికత కాలరేఖ
తెలంగాణ 2,500 ఏళ్ల చరిత్రను చూడటానికి స్క్రోల్ చేయండి. మీరు చేరుకున్నకొద్దీ ప్రతి కార్డు తెరుచుకుంటుంది.
క్రీ.పూ. 1000 వరకు
చరిత్రపూర్వ యుగం
పాతరాతి యుగం నుంచి మధ్యరాతి, నవీన శిలా, లోహ యుగాల మీదుగా తెలంగాణలోని పది జిల్లాల్లోనూ మానవ నివాసాలు. బృహత్‌శిలా నిర్మాణాలు, శిలాకుప్ప సమాధులు, శిలా పేటికలు, డోల్మెన్లు, మెన్‌హిర్లు ఈ ప్రాంతమంతటా దొరికాయి. ఇనుప ఖనిజం కరిగించిన అవశేషాలు కనీసం రెండువేల ఏళ్ల నాటి ఉన్నత హస్తకళను చాటుతున్నాయి.
ఉపఖండంలో మానవ నివాసం మొదలైన తొలి యుగాల నుంచీ నిరంతర నివాస ఆనవాళ్లు పది జిల్లాల్లోనూ కనిపిస్తాయి.
క్రీ.పూ. 1000 నుంచి క్రీ.పూ. 300 వరకు
శాతవాహన పూర్వ కాలం
బౌద్ధ, పౌరాణిక గ్రంథాల్లో తెలంగాణ ఒక భౌగోళిక అస్తిత్వంగా కనిపిస్తుంది. కోటిలింగాల పాలకులు తమ సొంత నాణేలు విడుదల చేశారు — ఉపఖండంలో ముద్రతో కూడిన తొలి పంచ్-మార్క్ నాణేలు ఇవే. క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన మెగస్తనీస్ ఆంధ్రుల 30 కోటల నగరాలను నమోదు చేశాడు; వాటిలో ఎక్కువ భాగం తెలంగాణలోనే.
కరీంనగర్‌కు చెందిన బావరి బౌద్ధాన్ని నేర్చుకుని ప్రచారం చేయడానికి శిష్యులను ఉత్తర భారతదేశానికి పంపాడు. బుద్ధుని తొలి ఐదుగురు శిష్యుల్లో ఒకరైన కొండన్న పేరు స్పష్టంగా తెలంగాణదే.
క్రీ.పూ. 250 నుంచి క్రీ.శ. 200 వరకు
శాతవాహనులు
మౌర్య సామ్రాజ్య పతనం తర్వాతి తొలి ప్రధాన రాజ్యం తెలంగాణ నుంచే ఎదిగింది. కొందరు చరిత్రకారులు చెప్పినట్టు కోస్తా ఆంధ్రలోని అమరావతి కాదు, తెలంగాణలోని కోటిలింగాలే తొలి శాతవాహన రాజధాని. సిముకుడు, సిరి శాతవాహనుడు, శాతకర్ణి I రాజుల, వారి రాజప్రతినిధుల నాణేలు కోటిలింగాలలో బయటపడ్డాయి. శాతవాహనుల పోషణలో గాథాసప్తశతి వంటి సాహిత్యం, అజంతా చిత్రకళ వర్ధిల్లాయి.
మూడు వైపులా సముద్రాలు సరిహద్దులుగా ఉన్న ద్వీపకల్పంలో శాతవాహనులు విశాల ప్రాంతాన్ని పాలించారు. వారి తొలి రాజధాని తెలంగాణలోని కోటిలింగాల.
క్రీ.శ. 200 నుంచి క్రీ.శ. 950 వరకు
శాతవాహనానంతర రాజ్యాలు
శాతవాహనుల తర్వాత తెలంగాణను ఇక్ష్వాకులు, వాకాటకులు, విష్ణుకుండినులు, బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, వేములవాడ చాళుక్యులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు, ముదిగొండ చాళుక్యులు, కందూరి చోడులు, పొల్వాస రాజవంశం వరుసగా పాలించాయి. ప్రధాన స్రవంతి ఆంధ్ర చరిత్రకారులు దీన్ని రాజకీయ నిర్మాణం లేని అంధకార యుగంగా వర్ణించారు, కానీ ప్రస్తుత పరిశోధన ఈ కాలమంతటా వర్ధిల్లిన రాజ్యాల వరుసను వెలికితీసింది.
ఏడు శతాబ్దాల వరుస రాజ్యాలు, ప్రతి ఒక్కటీ ముందటిదానిపై నిర్మితమైనవి. తెలంగాణ ఎప్పుడూ పాలన లేకుండా గానీ, సంస్కృతి లేకుండా గానీ లేదు.
క్రీ.శ. 950 నుంచి క్రీ.శ. 1323 వరకు
కాకతీయులు
రాష్ట్రకూటుల సామంతులుగా ఉండి క్రీ.శ. 950 ప్రాంతంలో సొంత రాజవంశం స్థాపించి మూడున్నర శతాబ్దాలు నిలిచి, తెలుగు మాట్లాడే భూభాగాలన్నింటినీ ఏకం చేసినవారు. గణపతిదేవుడు, రుద్రదేవుడు, ప్రతాపరుద్రుడు వంటి రాజులు రాజ్యాన్ని దక్కన్‌లోని అత్యంత శక్తివంతమైన శక్తుల్లో ఒకటిగా తీర్చిదిద్దారు. రుద్రమదేవి ఉపఖండపు తొలి మహిళా పాలకురాలైంది. రాజ్యం మొదట హనుమకొండ నుంచి, ఆ తర్వాత వరంగల్ నుంచి పాలించింది. ఎగుడుదిగుడు భూభాగానికి సరిగ్గా సరిపోయే గొలుసుకట్టు చెరువుల నీటిపారుదల వ్యవస్థ ఈ రాజ్యాన్ని ఆసియాలోనే అత్యంత వ్యవసాయ ఉత్పాదక రాజ్యాల్లో ఒకటిగా నిలిపింది.
తెలంగాణను ఏడు శతాబ్దాలు తడిపిన చెరువుల వ్యవస్థను కాకతీయులే కట్టారు. శిలలో, నీటిలో, శిల్పంలో వారి వారసత్వమే ఈ ప్రాంతపు గొప్ప సంపద.
1323 నుంచి 1496 వరకు
కాకతీయానంతర సంధి కాలం
1323లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించిన ఉలుఘ్ ఖాన్ — భవిష్యత్ మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ — చేతిలో ప్రతాపరుద్రుడు ఓడిపోయాక (1309-10లో మాలిక్ కాఫర్ దండయాత్ర అప్పటికే కాకతీయులను ఢిల్లీకి కప్పం కట్టేవారిగా మార్చింది), స్థానిక పాలకులు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడంతో కాకతీయ రాజ్యం ముక్కలైంది. సుమారు 150 ఏళ్లపాటు తెలంగాణ వేర్వేరు పాలకుల కింద ఉంది: మూసునూరి నాయకులు, పద్మనాయకులు, కళింగ గంగులు, గజపతులు, బహమనీలు. ఈ పరివర్తన కాలమంతటా కాకతీయ యుగపు పరిపాలనా, సాంస్కృతిక వ్యవస్థ ఈ ప్రాంతాన్ని తీర్చిదిద్దుతూనే ఉంది.
యుద్ధ ఖైదీగా ఢిల్లీకి తీసుకువెళ్తుండగా లొంగిపోవడానికి బదులు ప్రతాపరుద్రుడు నర్మదా ఒడ్డున ఆత్మాహుతి చేసుకున్నాడని గాథ.
1496 నుంచి 1687 వరకు
కుతుబ్ షాహీలు
బహమనీల కింద తెలంగాణకు సుబేదారుగా ఉన్న సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా 1496లో గోల్కొండ రాజధానిగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు. ఈ వంశపు ఏడుగురు సుల్తానులు తెలంగాణను మాత్రమే కాక, నేటి మహారాష్ట్ర, కర్ణాటకల్లోని కొన్ని భాగాలతో సహా తెలుగు మాట్లాడే భూభాగమంతటినీ పాలించారు. వారు 1591లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, చార్మినార్‌ను, గోల్కొండ కోటను కట్టి, హైదరాబాద్‌ను విశిష్టంగా నిలిపిన హిందూ-ముస్లిం మిశ్రమ సంస్కృతి — గంగా-జమునా తెహజీబ్‌ను నెలకొల్పారు. వారి పోషణలో ఖవ్వాలీ, గజల్, ముషాయిరాలు వర్ధిల్లాయి. 1687లో మొఘల్ సామ్రాజ్యం గోల్కొండను ఓడించింది.
కుతుబ్ షాహీలు 1591లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించారు. వారు కట్టిన నగరం 365 ఏళ్ల తర్వాత, 1956 విలీనం నాటికి భారతదేశంలో ఐదో అతిపెద్ద నగరమైంది.
1724 నుంచి 1948 వరకు
ఆసఫ్ జాహీలు, నిజాంలు
నిజాం-ఉల్-ముల్క్ బిరుదు పొందిన కమర్-ఉద్-దిన్ ఖాన్ 1724లో ఆసఫ్ జాహీ వంశాన్ని స్థాపించారు. ఏడుగురు నిజాంలు 224 ఏళ్లపాటు హైదరాబాద్‌ను పాలిస్తూ, ఆసియాలోనే అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన సంస్థానాల్లో ఒకదాన్ని నిర్మించారు. 1769 నాటికి హైదరాబాద్ అధికారిక రాజధానిగా మారింది. ఈ రాష్ట్రానికి 1910 నుంచే సొంత విద్యుత్ శాఖ, సొంత విశ్వవిద్యాలయాలు, ఆసుపత్రులు, రైల్వేలు, పరిపాలనా వ్యవస్థలు ఉండేవి. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చాక కూడా హైదరాబాద్ 13 నెలలు స్వతంత్రంగా ఉంది; 17 సెప్టెంబర్ 1948న ఆపరేషన్ పోలో దాన్ని భారత యూనియన్‌లో కలిపింది.
ఏడుగురు నిజాంలు. 224 ఏళ్లు. ఆసియాలోనే అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన, పరిపాలనాపరంగా పరిణతి చెందిన సంస్థానాల్లో ఒకటి. 1956లో తెలంగాణ వారసత్వంగా తెచ్చినదంతా ఇదే.
1948 నుంచి 2014 వరకు
రాష్ట్ర సాధనకు సుదీర్ఘ దారి
1948 సెప్టెంబర్‌లో ఆపరేషన్ పోలో తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారతదేశంలో భాగమైంది. ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం కావాలన్న రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం సిఫారసునూ, తెలంగాణ ప్రజల అభ్యంతరాలనూ పక్కనబెట్టి 1956లో దాన్ని ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో విలీనం చేశారు. ఆ తర్వాత యాభై ఎనిమిదేళ్ల పోరాటం, భగ్నమైన వాగ్దానాలు, పోలీసు కాల్పులు, నిరాహార దీక్షలు, ప్రజా ఉద్యమాలు. 2 జూన్ 2014న తెలంగాణ భారతదేశపు 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడి, 1956లో లాక్కున్నదాన్ని తిరిగి పొందింది.
2 జూన్ 2014. భారతదేశపు 29వ రాష్ట్రం. తనను తాను పాలించుకునే ఒక నాగరికత హక్కు పునరుద్ధరణ.
ఎన్నటికీ చెరిగిపోని నాగరికత
1956 నుంచి 2014 వరకు తెలంగాణ చరిత్రను పట్టించుకోకుండా, తక్కువ చేసి, చెరిపేసి, ఒక అనుబంధంగానో అడుగుటిప్పణిగానో మార్చాలని సమైక్య ఆంధ్రప్రదేశ్ అధికారికంగా ప్రయత్నించినా, ఈ నేల నిర్మించినదాంట్లో చాలా భాగం మిగిలింది. విలీనం తర్వాత దెబ్బతిన్న కాకతీయ చెరువులు, నిర్లక్ష్యానికి గురయ్యేముందు ఏడు శతాబ్దాలు తెలంగాణ పొలాలను తడిపాయి. హైదరాబాద్ దేని చుట్టూ నిర్మితమైందో ఆ కుతుబ్ షాహీ కట్టడాలు నాలుగు శతాబ్దాలు నిలిచాయి. స్వాతంత్ర్యానంతర హైదరాబాద్‌కు పునాదిగా నిలిచిన ఆసఫ్ జాహీ పరిపాలనా వ్యవస్థ రెండు వందల ఏళ్లలో నిర్మితమైంది. చరిత్ర అంత తేలిగ్గా చెరిగిపోదు.
తెలంగాణ చరిత్రలోని ప్రథమాలు
- భారత ఉపఖండంలో ముద్రతో కూడిన తొలి ముద్రిత నాణేలు, శాతవాహనులకు ముందే తెలంగాణలోని కోటిలింగాలలో విడుదలయ్యాయి.
- మౌర్యానంతర తొలి ప్రధాన రాజ్యం శాతవాహనులు; వారి తొలి రాజధాని తెలంగాణలోని కోటిలింగాల.
- భారత ఉపఖండపు తొలి మహిళా పాలకురాలు, వరంగల్ కాకతీయ వంశపు రుద్రమదేవి.
- బుద్ధుని తొలి ఐదుగురు శిష్యుల్లో ఒకరైన కొండన్న పేరు స్పష్టంగా తెలంగాణదే; తెలిసిన అతి ప్రాచీన బౌద్ధ నగరం కొండాపూర్ మెదక్ జిల్లాలోనే ఉంది.
- ఆసియాలోనే అత్యంత పరిణతి చెందిన వ్యవస్థల్లో ఒకటైన కాకతీయ చెరువుల నీటిపారుదల వ్యవస్థ, 70,000 చెరువుల నెట్‌వర్క్ ద్వారా 13 లక్షల ఎకరాలను తడుపుతూ ఏడు శతాబ్దాలు పనిచేసింది.
- కోహినూర్, హోప్ డైమండ్‌తో సహా ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రసిద్ధ వజ్రాలకు మూలమైన గోల్కొండ వజ్రాల గనులు, కుతుబ్ షాహీ పాలనలో తెలంగాణలోనే ఉన్నాయి.
- ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడటానికి నలభై మూడేళ్ల ముందే, 1910లో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర విద్యుత్ శాఖ ఏర్పాటైంది.
