నీటి ప్రశ్న కేవలం వ్యవసాయ విషయం కాదు. అది ఉనికికి సంబంధించినది. మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ, ఆదిలాబాద్ వంటి తెలంగాణ జిల్లాలు మొత్తం — నీరు రాక పంటలు పోయి, నిస్సహాయతతో తమ రైతులు ఏటికేడు ఆత్మహత్యలు చేసుకోవడం చూశాయి. తమ కోసం ఉపరితల నీటి వసతులు ఎప్పుడూ నిర్మించనందున నల్గొండ పిల్లలు ఫ్లోరైడ్ కలుషిత భూగర్భ జలాలే తాగారు. మహబూబ్‌నగర్ పల్లెల్లో తాగునీరే లేదు. నదులు నిండుగా పారుతున్నా ప్రజలు దాహంతో ఉన్నారు. కేసీఆర్ ప్రభుత్వం అధికారం చేపట్టినప్పుడు — ఈ దేశం అంతకుముందు చూడని స్థాయి ఆకాంక్షతో ఈ ఆవేదనకు జవాబివ్వడం మొదలుపెట్టింది.

నీటి పరివర్తనను నిర్వచించినవి మూడు కార్యక్రమాలు: ప్రతి ఇంటికీ తాగునీరు అందించిన మిషన్ భగీరథ; కుప్పకూలడానికి వదిలేసిన పురాతన చెరువుల వ్యవస్థను పునరుద్ధరించిన మిషన్ కాకతీయ; నిశ్చిత నీటిపారుదల అంటే ఏమిటో ఎన్నడూ ఎరుగని పదమూడు జిల్లాల పొలాలకు గోదావరినే ఎత్తిపోసిన కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం. కలిపి చూస్తే — భారతదేశంలో ఏ రాష్ట్ర చరిత్రలోనైనా అత్యంత సమగ్రమైన నీటి మౌలిక వసతుల పెట్టుబడి ఇది.

57.01 ల.
మిషన్ భగీరథ కింద పనిచేసే కుళాయి కనెక్షన్లు పొందిన గ్రామీణ కుటుంబాలు — 100% కవరేజీ సాధించిన దేశంలోని తొలి పెద్ద రాష్ట్రం తెలంగాణ
27,625
మిషన్ కాకతీయ కింద పునరుద్ధరించిన నీటిపారుదల చెరువులు — 15.05 లక్షల ఎకరాల ఆయకట్టును స్థిరీకరించి, 9.61 టీఎంసీల నిల్వ సామర్థ్యాన్ని తిరిగి తెచ్చాయి
117%
స్థూల సాగు విస్తీర్ణం పెరుగుదల — 2014-15లో 62.48 లక్షల ఎకరాల నుంచి 2021-22 నాటికి 135 లక్షల ఎకరాలకు

మిషన్ భగీరథ: ప్రతి గుమ్మం వద్దకూ నీరు

వర్షాకాల ఆకాశం కింద మిషన్ భగీరథ గ్రామ నీటి ట్యాంకు
నిర్మల్ జిల్లా అభంగపట్నంలో ఒక గ్రామం పైన మిషన్ భగీరథ ట్యాంకు. ఇలాంటి ప్రతి ట్యాంకు వెనుకా: శుద్ధి చేసిన నదీ జలాలు, ప్రతి గుమ్మం వరకూ పైపుల ద్వారా. Photo: MYADAM ABHILASH · CC0 · Wikimedia Commons
మిషన్ భగీరథ
తెలంగాణలో ప్రతి ఇంటికీ సురక్షిత నీరు
తెలంగాణ ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యక్రమంగా ప్రారంభమైన మిషన్ భగీరథ — రాష్ట్రంలోని ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికీ రోజుకు తలసరి 100 లీటర్ల చొప్పున శుద్ధి చేసిన ఉపరితల జలాలు అందించడానికి కట్టుబడింది. దేశంలో ఈ తరహా తొలి సమగ్ర తాగునీటి ప్రాజెక్టు ఇది; పట్టణ కేంద్రాలే కాక తెలంగాణలోని పది జిల్లాల్లోని ప్రతి మారుమూల ఆవాసాన్నీ, ప్రతి పాఠశాలనూ, ప్రతి అంగన్‌వాడీ కేంద్రాన్నీ ఇది కలుపుకుంది.

నల్గొండలో ఫ్లోరోసిస్ సంక్షోభం దశాబ్దాలుగా నమోదైంది. దొరికే ఏకైక నీరు భూమి నుంచి వచ్చే ఫ్లోరైడ్‌తో కలుషితం కావడంతో పిల్లలు వంకర ఎముకలతో పెరిగారు. మహబూబ్‌నగర్‌లో సురక్షితమూ కాని, నమ్మదగినదీ కాని వనరుల నుంచి నీళ్లు తెచ్చుకోవడానికి మహిళలు రోజూ కిలోమీటర్ల దూరం నడిచేవారు. కృష్ణా, గోదావరి ఉపరితల నదుల నుంచి నీటిని తీసి, శుద్ధి చేసి ప్రతి ఇంటికీ పైపుల ద్వారా అందించడం ద్వారా దీన్ని శాశ్వతంగా ముగించాలని మిషన్ భగీరథను రూపొందించారు. పనులు మొదలైన మూడేళ్లలోనే ప్రాజెక్టును పూర్తి చేశారు — ఈ స్థాయి కార్యక్రమానికి ఇది అసాధారణమని మౌలిక వసతుల నిపుణులు వర్ణించారు.

అంశం సాధన
శుద్ధి చేసిన నీటి సరఫరా అందిన గ్రామీణ ఆవాసాలు23,839
వ్యక్తిగత సౌర పథకాల ద్వారా కవర్ చేసిన ఏకాకి ఆవాసాలు136
బల్క్ సరఫరా అందిన పట్టణ స్థానిక సంస్థలు121
పనిచేసే గృహ కుళాయి కనెక్షన్లు (FHTC) ఉన్న గ్రామీణ కుటుంబాలు57.01 లక్షలు
పనిచేసే కుళాయి కనెక్షన్లు అందిన పాఠశాలలు23,517
పనిచేసే కుళాయి కనెక్షన్లు అందిన అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు27,257
చేరిన మొత్తం ప్రజలు2.72 కోట్లు
మొత్తం వ్యయంరూ. 38,200 కోట్లు
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రోజుకు తలసరి సరఫరా100 ఎల్‌పీసీడీ
మున్సిపాలిటీల్లో రోజుకు తలసరి సరఫరా135 ఎల్‌పీసీడీ
మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లలో రోజుకు తలసరి సరఫరా150 ఎల్‌పీసీడీ

22 మే 2016 నాటి మన్ కీ బాత్‌లో ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ మిషన్ భగీరథను ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావిస్తూ, తాగునీటి రంగంలో తెలంగాణ ప్రభుత్వ కృషిని అభినందించారు. నీతి ఆయోగ్, 15వ ఆర్థిక సంఘం, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్, బిహార్, మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్, కర్ణాటక, ఒడిశా ప్రభుత్వాలు — అన్నీ మిషన్ భగీరథను అనుసరించదగిన నమూనాగా గుర్తించాయి. మిషన్ భగీరథ నుంచి నేరుగా స్ఫూర్తి పొంది కేంద్ర ప్రభుత్వం తన సొంత హర్ ఘర్ జల్ పథకాన్ని ప్రారంభించి, దేశమంతటా ప్రతి ఇంటికీ కుళాయి నీటి హామీని విస్తరించింది.

మిషన్ భగీరథకు అవార్డులు, జాతీయ గుర్తింపు

  • జాతీయ జల్ మిషన్ అవార్డు 2019, ప్రథమ బహుమతి — నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని 20% పెంచినందుకు
  • జల్ జీవన్ అవార్డు 2022, ప్రథమ బహుమతి — గ్రామీణ కుటుంబాలకు కుళాయి నీటి సరఫరాలో క్రమబద్ధతకు ఆదర్శ ప్రదర్శనకు
  • స్కోచ్ అవార్డు 2018 — సొంతంగా అభివృద్ధి చేసిన ఆన్‌లైన్ పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ, మొబైల్ యాప్‌లకు
  • హడ్కో అవార్డు, మూడుసార్లు — 2014-15, 2016-17, 2018-19 — వినూత్న చొరవలతో మౌలిక వసతుల్లో విశిష్ట కృషికి
  • సుస్థిర ఉపరితల నీటి వనరుల ద్వారా గ్రామీణ కుటుంబాలకు పనిచేసే గృహ కుళాయి కనెక్షన్లలో 100% కవరేజీ సాధించిన దేశంలోని తొలి పెద్ద రాష్ట్రం తెలంగాణ

మిషన్ కాకతీయ: ఏడు శతాబ్దాల వారసత్వ పునరుద్ధరణ

మిషన్ కాకతీయ
కాకతీయుల చెరువుల వ్యవస్థ పునరుద్ధరణ
ఏడు శతాబ్దాల పాటు ఈ ప్రాంతానికి నీరందించిన 70,000 చెరువుల వ్యవస్థను కాకతీయ రాజులు తెలంగాణ అంతటా నిర్మించారు. 1956 విలీనం తర్వాత ఈ వ్యవస్థను వ్యవస్థాగతంగా నిర్లక్ష్యం చేశారు. 2014 నాటికి వేలాది చెరువులకు గండ్లు పడి, పూడిక నిండి, ఆయకట్టు పోయి, నిల్వ లేకుండా పోయాయి. రాష్ట్రంలోని ప్రతి చెరువునూ పునరుద్ధరించడానికి 2016లో మిషన్ కాకతీయను ప్రారంభించారు — నీటిని మాత్రమే కాదు, ఆ నీరు నిలబెట్టిన వ్యవసాయ నాగరికతను కూడా పునరుజ్జీవింపజేస్తూ.

ఈ కార్యక్రమానికి కాకతీయుల పేరు పెట్టడం ఉద్దేశపూర్వకమే. తెలుగు చరిత్రలోని అత్యంత గొప్ప నీటిపారుదల వారసత్వంతో కొత్త ప్రభుత్వ పనిని అది కలిపింది; 1956లో ఆగిపోయినదాని కొనసాగింపుగా ఈ పునరుద్ధరణను నిలబెట్టింది — కొత్త కార్యక్రమంగా కాక, పురాతనమైనదాని పునఃప్రారంభంగా. ఐదు దశాబ్దాలుగా తమ పొలాలు ఎండిపోవడం చూసిన రైతులు తమ చెరువులు మళ్లీ నిండటం చూశారు. ఉపరితల నిల్వ పునరుద్ధరణతో రాష్ట్రమంతటా భూగర్భ జలమట్టం పైకి లేచింది.

అంశం సాధన
పునరుద్ధరణకు చేపట్టిన మొత్తం చెరువులు27,819
పునరుద్ధరించి పూర్తి చేసిన చెరువులు27,625
మొత్తం వ్యయంరూ. 5,464 కోట్లు
స్థిరీకరించిన ఆయకట్టు15.05 లక్షల ఎకరాలు
పునరుద్ధరించిన నిల్వ సామర్థ్యం9.61 టీఎంసీ
భూగర్భ జలమట్టం పెరుగుదల6 ఏళ్లలో 4.14 మీటర్లు
భూగర్భ జల పరిమాణం పెరుగుదల, 2013 నుంచి 2023472 టీఎంసీ అడుగుల నుంచి 739 టీఎంసీ అడుగులకు — 56% పెరుగుదల
భూగర్భ జలాలపై ఆధారపడటం, 2013 నుంచి 202319% తగ్గింది
నిర్మించిన చెక్ డ్యామ్‌లు4 నుంచి 8వ శ్రేణి వాగులపై 1,416
నిర్మించిన ఓటీ తూములు3,000 — అన్ని చిన్న నీటిపారుదల చెరువులను కాలువ వ్యవస్థతో కలుపుతూ
56%
భూగర్భ జలమట్టాల పెరుగుదల, 2013 నుంచి 2023
2013లో 472 టీఎంసీ అడుగుల నుంచి 2023 నాటికి 739 టీఎంసీ అడుగులకు. అదే కాలంలో భూగర్భ జలాలపై ఆధారపడటం 19% తగ్గింది. దశాబ్దాల తర్వాత తొలిసారి — తమ కాళ్ల కింది జలాశయాన్ని ఖాళీ చేయకుండా, ఉపరితల నీటి నుంచే తెలంగాణ రైతులు నీరు తీసుకున్నారు. 2019లో కేంద్ర నీటిపారుదల, విద్యుత్ బోర్డు మిషన్ కాకతీయకు ఉత్తమ ఆచరణల అవార్డును ఇచ్చింది.

కాళేశ్వరం: గోదావరిని ఆకాశానికి ఎత్తడం

కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు లక్ష్మి పంపుహౌస్ వైమానిక దృశ్యం
లక్ష్మి పంపుహౌస్, కాళేశ్వరం. పదమూడు జిల్లాల పొలాల్లోకి 504 మీటర్ల ఆరోహణ ప్రయాణాన్ని గోదావరి ఇక్కడి నుంచే మొదలుపెడుతుంది. Photo: Megha Engineering and Infrastructures Ltd · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం
ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద ఎత్తిపోతల పథకం
3 బ్యారేజీలు, 15 జలాశయాలు, 21 పంపు హౌస్‌లు, 1,531 కి.మీ. గ్రావిటీ కాలువ, 203 కి.మీ. సొరంగాలు, 98 కి.మీ. ప్రెషర్ మెయిన్‌ల సముదాయం ద్వారా గోదావరి నది నుంచి కాళేశ్వరం నీటిని ఎత్తిపోసి — నిశ్చిత నీటిపారుదల ఎన్నడూ ఎరుగని 13 జిల్లాలకు, 1,698 గ్రామాలకు చేరుస్తుంది. రికార్డు స్థాయిలో మూడేళ్లలో దీన్ని పూర్తి చేశారు. ప్రపంచంలో మరెక్కడా దీనితో పోల్చదగినది లేదు.
ఇంటరాక్టివ్ · నదిని నడిపించిన నేల తెలంగాణ నిజమైన భూభాగంపై కాళేశ్వరాన్ని చూడండి: పూర్తి 504 మీ. ఆరోహణ, స్టేషన్ తర్వాత స్టేషన్ →

కాళేశ్వరం పరిమాణాన్ని సాధారణ మాటల్లో అర్థం చేసుకోవడం కష్టం. దాని మొత్తం విద్యుత్ డిమాండ్ 4,959 మెగావాట్లు. మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం 141 టీఎంసీలు. లక్ష్మి, సరస్వతి, పార్వతి అనే మూడు బ్యారేజీలు గోదావరిని వేర్వేరు చోట్ల నిలిపి, సొరంగాలు, జలాశయాల వ్యవస్థ గుండా నీటిని పైకి మోసే ఎత్తిపోతల వ్యవస్థకు ఆహారమిస్తాయి; ఆ నీరు కరీంనగర్, నిజామాబాద్, మెదక్, నల్గొండ సహా ఆరు దశాబ్దాలుగా నీటిపారుదల నిరాకరించిన ఇతర జిల్లాల పొలాలకు చేరుతుంది. అదే కాలంలో మహారాష్ట్రతో కుదిరిన అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందం — ఈ ప్రాజెక్టును సాధ్యం చేసిన నీటి కేటాయింపును ఖరారు చేసింది.

అంశం వివరాలు
సృష్టించాల్సిన కొత్త ఆయకట్టు13 జిల్లాల్లో 18.25 లక్షల ఎకరాలు
స్థిరీకరించిన ప్రస్తుత ఆయకట్టుSRSP, నిజాంసాగర్ ఆయకట్టుతో సహా 18.82 లక్షల ఎకరాలు
మళ్లించిన గోదావరి జలాలుఎల్లంపల్లి ప్రాజెక్టుకు, మిడ్ మానేరు జలాశయానికి 195 టీఎంసీలు
తాగునీటి కేటాయింపుహైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ సహా పట్టణాలు, నగరాలు, మార్గంలోని గ్రామాలకు 40 టీఎంసీలు
పారిశ్రామిక నీటి కేటాయింపు16 టీఎంసీల
మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం141 టీఎంసీల
విద్యుత్ డిమాండ్4,959 మెగావాట్లు
నిర్మించిన బ్యారేజీలు3 — లక్ష్మి, సరస్వతి, పార్వతి
జలాశయాలు15
పంపు హౌస్‌లు21
గ్రావిటీ కాలువ పొడవు1,531 కి.మీ.
సొరంగాల పొడవు203 కి.మీ.
కవర్ అయిన జిల్లాలు13
కవర్ అయిన నియోజకవర్గాలు31
కవర్ అయిన మండలాలు121
కవర్ అయిన గ్రామాలు1,698
రాష్ట్ర ఏర్పాటు తర్వాత అన్ని ప్రధాన, మధ్యతరహా నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులపై వ్యయంరూ. 1,55,210 కోట్లు

అన్ని ఎత్తిపోతల పథకాలు: పూర్తి చిత్రం

తెలంగాణ ప్రభుత్వ హయాంలో చేపట్టిన ప్రధాన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల్లో కాళేశ్వరం అతి పెద్దదే కానీ ఒక్కటే కాదు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఆరు ప్రధాన ఎత్తిపోతల పథకాలను పూర్తి చేసి, మరో రెండింటిని పూర్తికి చేరువ దశకు తీసుకొచ్చారు; కలిపి ఇవి 51 లక్షల ఎకరాల సాగు భూమికి నీరందిస్తాయి.

ప్రాజెక్టు స్థితి సాగు భూమి
కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకంప్రారంభం18.25 లక్షల ఎకరాలు
సీతారామ ఎత్తిపోతల పథకంప్రారంభం3.87 లక్షల ఎకరాలు
జె. చొక్కారావు దేవాదుల ఎత్తిపోతల పథకంప్రారంభం5.58 లక్షల ఎకరాలు
రాజీవ్ భీమా ఎత్తిపోతల పథకంప్రారంభం2.03 లక్షల ఎకరాలు
మహాత్మా గాంధీ కల్వకుర్తి ఎత్తిపోతల పథకంప్రారంభం4.24 లక్షల ఎకరాలు
జవహర్ నెట్టెంపాడు ఎత్తిపోతల పథకంప్రారంభం2.00 లక్షల ఎకరాలు
పాలమూరు రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకంపురోగతిలో12.30 లక్షల ఎకరాలు
దేవాదుల ఎత్తిపోతల పథకంపురోగతిలో3.61 లక్షల ఎకరాలు
మొత్తం51.88 లక్షల ఎకరాలు

నీరు చేసిన పని

నీటి కార్యక్రమాలు సాధించినదానికి అత్యంత స్పష్టమైన కొలత — 2014 నుంచి 2022 మధ్య తెలంగాణ వ్యవసాయానికి ఏమైందన్నదే. వరి సాగు విస్తీర్ణం 180 శాతం పెరిగింది. వరి ఉత్పత్తి 342 శాతం పెరిగింది. అన్ని పంటల స్థూల సాగు విస్తీర్ణం 117 శాతం పెరిగింది. 2014కు ముందు జాతీయ వరి సేకరణలో స్వల్ప వాటానే ఇచ్చిన తెలంగాణ — పంజాబ్ తర్వాత దేశంలో రెండో అతి పెద్ద వరి ఉత్పత్తి రాష్ట్రంగా మారి, 2021-22లో దేశం మొత్తం వరిలో 13 శాతం సేకరించింది.

2014కు ముందు
62.48 ల.
అన్ని పంటల స్థూల సాగు విస్తీర్ణం, లక్షల ఎకరాలు
2021-22
135 ల.
లక్షల ఎకరాల స్థూల సాగు విస్తీర్ణం — 117% పెరుగుదల
వరి విస్తీర్ణం 2014-15
35 ల.
వరి సాగులో లక్షల ఎకరాలు (2014-15, కరవు సంవత్సరం; 2013-14లో 49.63 లక్షల ఎకరాలు)
వరి విస్తీర్ణం 2021-22
97.98 ల.
లక్షల ఎకరాలు — 180% పెరుగుదల
వరి ఉత్పత్తి 2015-16
45.71 ల.
లక్షల మెట్రిక్ టన్నులు
వరి ఉత్పత్తి 2021-22
202 ల.
లక్షల మెట్రిక్ టన్నులు — 342% పెరుగుదల

సమైక్య రాష్ట్రంలో సృష్టించిన 57.86 లక్షల ఎకరాల నీటిపారుదల సామర్థ్యంలో వినియోగించినది చాలా తక్కువ — దాదాపు 20 లక్షల ఎకరాలు. వివిధ ప్రాజెక్టులు, ఎత్తిపోతలు, చిన్న నీటిపారుదల చెరువుల పునరుద్ధరణ, చెక్ డ్యామ్‌ల నిర్మాణం వల్ల 2022-23 నాటికి వినియోగించిన నీటిపారుదల సామర్థ్యం 103 లక్షల ఎకరాలకు పెరిగింది. ప్రధాన వరి ఉత్పత్తి రాష్ట్రాల్లో తెలంగాణ ఒకటి; ఎఫ్‌సీఐ వరి సేకరణలో మొదటి స్థానం.

నీటిపారుదల, ఆయకట్టు అభివృద్ధి శాఖ, తెలంగాణ ప్రభుత్వం

పూర్తి నీటి పరివర్తన, 2014 నుంచి 2023

  • రాష్ట్ర ఏర్పాటు నుంచి సృష్టించిన మొత్తం నీటిపారుదల సామర్థ్యం: ప్రధాన, మధ్యతరహా ప్రాజెక్టుల కింద 17.23 లక్షల ఎకరాల కొత్త ఆయకట్టు; అదనంగా ప్రస్తుత ప్రాజెక్టుల కింద 16.17 లక్షల ఎకరాల స్థిరీకరణ.
  • రాష్ట్ర ఏర్పాటు తర్వాత ప్రధాన, మధ్యతరహా నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులపై మొత్తం వ్యయం: రూ. 1,55,210 కోట్లు — రాష్ట్ర సాధనకు ముందటి దశాబ్దంలో ఖర్చు చేసిన రూ. 38,405 కోట్లతో పోలిస్తే.
  • వినియోగించిన నీటిపారుదల సామర్థ్యం రాష్ట్ర సాధనకు ముందున్న 20 లక్షల ఎకరాల నుంచి 2022-23 నాటికి 103 లక్షల ఎకరాలకు పెరిగింది — ఐదు రెట్లు.
  • తోక నుంచి తల వరకు సరఫరా విధానం ద్వారా నీటి వినియోగ సామర్థ్యం టీఎంసీకి 10,000 ఎకరాల నుంచి టీఎంసీకి 12,000 నుంచి 13,000 ఎకరాలకు మెరుగుపడింది.
  • రాబోయే రెండు మూడేళ్లలో పూర్తి చేయడానికి 26 ప్రధాన, మధ్యతరహా ప్రాజెక్టులను ప్రణాళిక చేశారు; ఇవి మరో 50.25 లక్షల ఎకరాల నీటిపారుదల సామర్థ్యాన్ని జోడిస్తాయి.
  • మిషన్ భగీరథ 23,839 గ్రామీణ ఆవాసాలు, 23,517 పాఠశాలలు, 27,257 అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల ద్వారా 2.72 కోట్ల మందికి చేరింది.
  • మిషన్ కాకతీయ 27,625 చెరువులను పునరుద్ధరించి, భూగర్భ జలమట్టాలను 56% పెంచి, భూగర్భ జలాలపై ఆధారపడటాన్ని 19% తగ్గించింది.
  • కేంద్ర ప్రభుత్వ హర్ ఘర్ జల్ పథకం మిషన్ భగీరథ నుంచి నేరుగా స్ఫూర్తి పొందినది. అమృత్ సరోవర్ పథకం మిషన్ కాకతీయ నుంచి నేరుగా స్ఫూర్తి పొందినది.